LA-1994-510
| Instans: | Agder lagmannsrett - Dom |
|---|---|
| Dato: | 1994-12-09 |
| Publisert: | LA-1994-00510 |
| Stikkord: | Skatterett |
| Sammendrag: | |
| Saksgang: | Sandefjord byrett Nr: 93-263 - Agder lagmannsrett LA-1994-00510 A. Anket til Høyesterett HR-1995-00468K - anken nektet fremmet |
| Parter: | Ankepart: Sandefjord kommune (Prosessfullmektig: Kommuneadvokat Ivar Otto Myhre) Motpart: 1. Rolf Melsom 2. Melsom Invest A/S (Prosessfullmektig: Advokat Einar Nordby). |
| Forfatter: | 1. Lagdomar Asbjørn Nes Hansen, formann. 2. Lagdomar Tore-Jarl Christensen 3. Eks.ord. lagdomar Birger Lassen |
| Lovhenvisninger: | Skatteloven (1911) §54, Tvistemålsloven (1915) §172, §180 |
Saka gjeld spørsmålet om sal av to aksjepostar i Kosmos AS i januar 1989 kan skattleggjast etter den tidlegare føresegna i skattelova §54 andre leden nr. 1 - den såkalla seljande gruppe-regelen. Seljarane, Rolf Melsom og Melsom Invest AS, gjekk til sak mot Sandefjord kommune med krav om at likninga av dei for 1989 skulle opphevast så langt dei var skattlagde for vinst ved salet av Kosmos-aksjane. Sandefjord byrett sa dom i saka 25. april 1994 med slik domsslutning:
"1. Ligningen av Rolf Melsom og Melsom Invest A/S for inntektsåret 1989 oppheves.
2. Ved ny ligning legges til grunn at salg av aksjer i Kosmos A/S ikke er skattepliktig.
3. Sandefjord kommune v/ordføreren dømmes til å erstatte Rolf Melsom og Melsom Invest A/S' saksomkostninger med kr 37650,- - kronertrettisjutusensekshundreogfemti 00/100 -. oppfyllelsesfristen er 2 - to - uker fra forkynnelsen av denne dom."
Dei nærare faktiske omstenda i saka går fram av byrettsdomen og merknadene nedanfor. Når det gjeld partsutsegnene for byretten og grunngjevinga for resultatet, viser ein òg til domen.
Sandefjord kommune v/ordføraren, med kommuneadvokat Ivar Otto Myhre som prosessfullmektig, har anka denne domen til Agder lagmannsrett. Rolf Melsom og Melsom Invest AS, med advokat Einar Nordby som prosessfullmektig, har i anketilsvar teke til motmæle og påstått domen stadfest. Det var ankeførehaving i Skien 23. og 24. november 1994. Ved sidan av prosessfullmektigane møtte Gregar Berg-Rolness for ankeparten og Svein Flåtten for ankemotpartane og forklara seg for retten. Prosessfullmektigane dokumenterte ei rekkje skriftlege prov som retten kjem attende til så langt det trengst for avgjerda. Med omsyn til dei faktiske omstenda, står saka i all hovudsak i same stode som for byretten.
Ankeparten har halde fram at føremålet med seljande grupperegelen gjer seg gjeldande i dette tilfellet. Før Kosmos Holding AS tok til å kjøpa opp aksjar i Kosmos AS, var aksjekursen på under kr 120. Kosmos Holding baud seg til å betala kr 140, og den høgre prisen viser at dei aksjonærane som selde, realiserte ein verdi som var bygd opp i selskapet. Det objektive kravet om ei samla eller samanhengande overdraging av minst 45 % av aksjane i selskapet, er oppfylt. Ein må i denne samanhengen rekna med alle oppkjøpa som selskap på Skaugen-sida gjorde hausten 1988, såleis òg kjøpet av 20,9 % av Kosmos-aksjane frå Aker. Det fylgjer av HellyHansen-domen, Rt-1991-1104, som er svært lik saka vår, at det i høve til seljande gruppe-regelen kan liggja føre ein oppkjøpssituasjon i store, børsnoterte selskap. Det var tvillaust ein slik oppkjøpssituasjon då ankemotpartane selde aksjepostane sine 25. januar 1989. På dette punktet må ein sjå oppkjøpa til Kosmos Holding og andre selskap på Skaugensida i samanheng med oppkjøpa til Orkla-Borregaard AS og andre. Det omstendet at aksjekursen steig utover i januar 1989, og kom over tilbodet på kr 140 frå Kosmos Holding, viser at det var andre oppkjøparar i marknaden. Både oppkjøpssituasjonen, prisen og tidsmomentet talar for at aksjepostane til ankemotpartane er selde under omstende som utløyser skattlegging etter skattelova §54 andre leden nr. 1. Det kan ikkje krevjast at aksjane faktisk hamna hjå den dominerande oppkjøparen. Når det gjeld det subjektive vilkåret for skattlegging, må det gjerast ei objektivisert vurdering av om seljarane måtte forstå at det var mest sannsynleg at aksjane deira gjekk til ei oppkjøpargruppe. Det kan ikkje vera noko vilkår for vinstskattlegging at seljarane måtte forstå at aksjane til slutt ville hamna hjå Kosmos Holding AS, slik dei faktisk gjorde seinast våren 1991. Dei subjektive vilkåra for å nytta seljande grupperegelen, er oppfylte i dette tilfellet, ut frå den kunnskapen seljarane hadde på salsdagen. Instruksen til meklarfirmaet om ikkje å selja til Kosmos Holding kunne ikkje avverja vidaresal til andre oppkjøparar eller sal til Kosmos Holding i neste omgang. Sett på bakgrunn av dei om lag 1 400 andre seljarane som er skattlagde for sal av Kosmos-aksjar til Kosmos Holding i det same tidsromet, ville skattelovgjevinga råka heilt tilfeldig om sala frå ankemotpartane skulle gå fri for skatt. Ankeparten har sett fram slik påstand:
"1. Sandefjord kommune frifinnes.
2. Sandefjord kommune tilkjennes saksomkostninger for byretten og lagmannsretten."
Ankemotpartane har for lagmannsretten halde fram at likningsstyresmaktene ikkje har ført prov for at mengdekravet - overdraging av minst 45 % eller, på visse vilkår, 30 % av aksjane - er oppfylt. Det vert vidare vist til at overlikningsnemnda ikkje bygde på at Kosmos Holding AS og samarbeidande selskap hadde overteke alle aksjane i Kosmos AS våren 1991, trass i at nemnda kunne ha gjort seg kjend med at det var så. Når lagmannsretten skal prøva vedtaket i overlikningsnemnda, må retten i dette stykket byggja på det same faktumet som nemnda, og sjå bort frå at aksjane til ankemotpartane seinare kan ha hamna hjå Kosmos Holding. Skulle retten likevel ta omsyn til dette, vert det hevda at det ikkje under noko omstende er tale om ei samla eller samanhengande overdraging i heile tidsromet frå 1989 til 1991. I så tilfelle skulle òg dei mellomliggjande sala ha vore skattlagde. Det var heller ikkje nokon oppkjøpssituasjon då ankemotpartane selde aksjane sine 25. januar 1989. Då tilbodsperioden gjekk ut 4. januar, måtte oppkjøpssituasjonen reknast å vera avslutta. Kosmos Holding gjekk ikkje inn på ei forlenging av akseptfristen, og kjøpte ikkje aksjar over børs eller på annan måte etter 4. januar. Men av di det knytte seg formelle feil ved tilbodet til aksjonærane, var aksjonærane ubundne av aksepten sin, og fekk ny frist til 27. januar for å avgjera om dei ville halda fast ved aksepten eller ikkje. Kosmos Holding AS var derimot bunden til å kjøpa av alle aksjonærane som hadde akseptert tilbodet innan 4. januar og som ynskte å gjennomføra salet. Den aksjeposten i Kosmos som Kosmos Holding sat med eller kontrollerte, gjekk ned frå om lag 73 % den 13. januar til 71,4 % i slutten av månaden, og det må henga saman med at ein del av aksjonærane til liks med ankemotpartane nytta seg av retten til å verta løyst frå aksepten. Heilt fram til mars 1991 hadde Kosmos Holding den same eigarparten i Kosmos, 71,4 %. Det er ikkje grunnlag for å kumulera sal til tilfeldige kjøparar av Kosmos-aksjar med sal til ein definert oppkjøpar som Kosmos Holding. Frøya Edelfisk-domen, Rt-1993-66, gjeld ein situasjon med konkurrerande oppkjøparar. Det er ikkje tilfelle i saka vår, med di Orkla-Borregaard ikkje tok sikte på å verta ein større aksjonær i Kosmos. Under alle omstende er det ikkje ført prov for at aksjane til ankemotpartane hamna hjå Orkla-Borregaard. Heller ikkje det subjektive vilkåret for skattlegging etter regelen om seljande gruppe er oppfylt i saka her. Det avgjerande er kva seljarane måtte vita på salstida 25. januar 1989. Vurderinga av kva som var pårekneleg for seljarane, må knytast til det som faktisk skjedde. Det kunne ikkje vera pårekneleg at Kosmos Holding skulle få hand om aksjane til ankemotpartane heile to år seinare. Ankemotpartane har sett fram slik påstand:
"1. Byrettens dom stadfestes idet omkostningsbeløpet tillegges 12 % rente p.a. fra 10. mai 94.
2. Ankemotpartene tilkjennes saksomkostninger for lagmannsretten."
Lagmannsretten ser saka slik: Det er dei to vedtaka i Sandefjord overlikningsnemnd frå 11. desember 1992 som skal prøvast av retten. Spørsmålet er om salet av dei to aksjepostane frå Rolf Melsom og Melsom Invest AS kan reknast som "ledd i en samlet eller sammenhengende overdragelse" av minst 45 % - eller på visse vilkår 30 % - av aksjane i Kosmos AS, jf. skattelova §54 andre leden nr. 1. Denne føresegna tek sikte på å kunna skattleggja aksjesal som i røynda kan reknast å innebera eit sal av verksemda eller av driftsmidla i selskapet.
Byretten har gjort nærare greie for dei oppkjøpa som vart gjorde av den såkalla Skaugen-gruppa hausten 1988. I høve til reglane om seljande gruppe var det i ferd med å koma i stand ein oppkjøpssituasjon då Kosmos Holding AS kjøpte aksjane til Aker den 28. oktober 1988. Og det var tvillaust etablert ein oppkjøpssituasjon då Kosmos Holding gjekk ut med sitt tilbod til aksjonærane i Kosmos 8. desember 1988. Jamvel om det ikkje er opplyst konkret kor mange Kosmosaksjar som Skaugen-gruppa sat med før oppkjøpa tok til hausten 1988, må lagmannsretten leggja til grunn at Skaugengruppa åleine frå den tid og fram til i januar 1989 overtok minst 45 % av aksjane i Kosmos. - Ankemotpartane har elles fyrst for lagmannsretten reist tvil om mengdekravet i skattelova §54 andre leden nr. 1 er oppfylt.
Lagmannsretten kan ikkje sjå at den oppkjøpssituasjonen som kom i stand hausten 1988, kan reknast å ha vorte avslutta den 4. januar 1989, då akseptfristen for tilbodet frå Kosmos Holding gjekk ut. Ettersom dei aksjonærane som hadde akseptert tilbodet, i brev 13. januar fekk ein ny frist til 27. januar 1989 med å avgjera om dei ville stå ved aksepten sin, kunne Kosmos Holding ikkje vita kor mange aksjar dei ville få hand om. Det einaste sikre var at Kosmos Holding var pliktig til å kjøpa av dei aksjonærane som heldt fast ved aksepten sin. Det var nett i tida frå 13. januar at det kom i stand privatrettsleg bindande avtaler om sal av aksjar til Kosmos Holding. Då ankemotpartane selde aksjane sine 25. januar 1989, låg det difor framleis føre ein oppkjøpssituasjon i høve til reglane om seljande gruppe.
Lagmannsretten treng ikkje gå inn på når oppkjøpssituasjonen må reknast å ha vorte avslutta. Med omsyn til skattlegging, er visstnok alle sal i tidsromet 21. november 1988 til 31. januar 1989 skattlagde etter regelen om seljande gruppe. Det er opplyst under ankeførehavinga at det same gjeld eit einskildsal i februar 1989 til selskapet BT Invest AS, som vart overteke av Kosmos Holding i april 1989.
Ankemotpartane var blant dei aksjonærane som opphavleg aksepterte tilbodet frå Kosmos Holding om å kjøpa til ein kurs av kr 140. Etter at dei vart fristilte i brev 13. januar 1989 frå Kosmos Holding, valde ankemotpartane å løysa seg frå aksepten og selde i staden gjennom meklar den 25. januar 1989 til kurs kr 146. Motivet for å selja gjennom meklar var dels omsynet til å unngå skattlegging av vinsten og dels at seljarane fekk ein høgre pris for aksjane. Det er vedgått at instruksen til meklaren om ikkje å selja aksjane vidare til Kosmos Holding, var reint skattemotivert.
Meklarfirmaet har opplyst, og det er ikkje omstridd mellom partane, at aksjane ikkje vart selde til Kosmos Holding eller nokon annan på Skaugen-sida. Det er hevda at selskapa i Skaugen-gruppa ikkje kjøpte Kosmos-aksjar etter januar 1989, av di eigarparten deira i selskapet heldt seg stabil i så lang tid etterpå. Lagmannsretten vil nemna at ein ikkje veit noko sikkert om eventuell omsetnad etter januar 1989. Men slik saka er opplyst, kan det heller ikkje reknast som sannsynleg at Skaugen-gruppa faktisk overtok aksjane til ankemotpartane før i samband med det avsluttande oppkjøpet av Kosmos våren 1991.
For lagmannsretten er det ikkje opplyst kven som kjøpte Kosmos-aksjar i januar 1989 i tillegg til Kosmos Holding. Retten veit såleis heller ikkje om Orkla-Borregaard AS stod som kjøpar på denne tida, og kan for så vidt ikkje leggja det til grunn. Det går fram av oversyn frå Oslo Børs at det i tida 5. til 27. januar er registrert omsetnad av 6,3 % av aksjane i Kosmos. Aksjekursen var stigande og kom mot slutten av perioden over tilbodet frå Kosmos Holding på kr 140. Det er nærliggjande å setja omsetnaden og den stigande kursen i samanheng med at Kosmos var i ferd med å verta oppkjøpt, jamvel om det ikkje stod fram andre kjende oppkjøparar enn Kosmos Holding. Det er elles ikkje påvist, og verkar mindre sannsynleg, at Kosmos Holding i januar 1989 gav signal om at selskapet ikkje var interessert i fleire aksjar enn dei som vart overtekne frå aksjonærane som godtok tilbodet. I brevet 13. januar til aksjonærane opplyser tvertimot Kosmos Holding at selskapet har finansiering for kjøp av ytterlegare aksjar i Kosmos.
For avgjerda av saka legg lagmannsretten til grunn, som det mest sannsynlege, at aksjane til ankemotpartane gjekk til kjøparar som ville skaffa seg aksjar i samband med den oppkjøpssituasjonen som låg føre, anten for å vera med på oppkjøpet eller for å posisjonera seg på ein eller annan måte i høve til oppkjøpssituasjonen, t.d. med tanke på seinare overdraging til ei oppkjøpargruppe.
Både ordlyden og føremålet med regelen om vinstskattlegging ved større aksjesal talar for at grunngjevinga for å selja må stå sentralt, jf. såleis Rt-1993-66 på side 69. Det må då leggjast vekt på at ankemotpartane valde å realisera interessene sine i Kosmos nett på same tid som andre aksjonærar selde direkte til den definerte oppkjøparen Kosmos Holding, og til ein pris som jamvel var høgre enn tilbodet frå Kosmos Holding. Det kan ikkje vera avgjerande for skattespørsmålet om aksjane til slutt hamna hjå Kosmos Holding, og lagmannsretten legg for så vidt ikkje vekt på at dei røynleg gjorde det til slutt. Jamvel om det ikkje hadde stått fram andre kjende oppkjøparar i marknaden som tevla med Kosmos Holding om å overta kontrollen med Kosmos, hadde som nemnt etterspurnaden etter Kosmos-aksjar etter alt å døma samanheng med oppkjøpssituasjonen. Marknaden må ha rekna med at nye eigarinteresser - Kosmos Holding eller andre - ville overta kontrollen i Kosmos. I ein slik situasjon må det - i høve til regelen om seljande gruppe - vera grunnlag for å sjå overdragingane til andre kjøparar i samanheng med overdragingane til Kosmos Holding.
Lagmannsretten er etter drøftinga ovanfor komen til at salet av dei to aksjepostane frå ankemotpartane må reknast som "ledd i en samlet eller sammenhengende overdragelse av minst 45 pst. av aksjene i selskapet", jf. skattelova §54 andre leden nr. 1. Oppkjøpssituasjonen, kjøpesummen og tidsmomentet er omstende som gjev den naudsynlege samanhengen mellom overdragingane, jf. for så vidt Rt-1993-66 på side 70. Dei objektive vilkåra for skattlegging er såleis oppfylte.
Slik lagmannsretten ser det, er òg kunnskapskravet på seljarsida oppfylt i dette høvet. Ankemotpartane hadde tilstrekkeleg kunnskap om oppkjøpssituasjonen til å skjøna at det var svært nærliggjande at dei ved salet ville medverka til at ein større del av aksjane i Kosmos vart overdregne, jf. Rt-1979-1104 på side 1109. Det kan ikkje ha noko å seia for skatteplikta at meklaren fekk instruks om ikkje å selja til Kosmos Holding. Ut frå ei objektivisert vurdering av marknadssituasjonen måtte det vera mest sannsynleg at aksjane gjekk til oppkjøparar eller kjøparar som ville skaffa seg aksjar i samband med oppkjøpet, jf. det som er nemnt ovanfor.
Det er føresett i lovmotiva at det bør vera klåre grenser for når ei overdraging utløyser seljande gruppe-skattlegging, slik at "hensynet til forutberegnelighet blir ivaretatt", jf. Ot.prp.nr.66 (1982-83) side 5. Ikkje minst vil dette omsynet gjera seg gjeldande i større børsnoterte selskap, slik at ordinær aksjeomsetnad kan gå sin gang. Men lagmannsretten kan ikkje sjå at ei skattlegging i dette tilfellet vil koma i strid med det nemnde omsynet. Ankemotpartane valde å selja midt i ein oppkjøpssituasjon og fekk dermed realisert den økonomiske interessa si i selskapet til den aksjekursen som oppkjøpssituasjonen hadde skapt. Avgjerda deira om å selja gjennom meklar i staden for å akseptera tilbodet frå Kosmos Holding var nett motivert av ynsket om å unngå skattlegging av vinsten, ved sidan av at salsprisen var høgre. Ankemotpartane kunne ikkje i denne situasjonen rekna med at disposisjonane deira ikkje ville utløysa skatt på vinsten.
Etter dette er lagmannsretten komen til at alle vilkåra i skattelova §54 andre leden nr. 1 for skattlegging av vinsten ved dei to aksjesala er oppfylte. Det er ikkje hevda at det ligg føre saksførehavingsfeil ved vedtaka i overlikningsnemnda. Anken har etter dette ført fram, og Sandefjord kommune vert frifunnen.
Saka har reist spørsmål om omfanget av seljande grupperegelen som ikkje kan seiast å ha vore klårlagt i rettspraksis tidlegare, og ankemotpartane bør fritakast for ansvaret for sakskostnader etter unntaksregelen i tvistemålsloven §172 andre leden, jf. §180 andre leden, både for lagmannsretten og byretten.
Domen er samrøystes.
Slutning:
1. Sandefjord kommune vert frifunnen.
2. Kvar av partane ber sine eigne kostnader for byretten og lagmannsretten.