Du har ikke tillatelse til å redigere denne siden av følgende grunner:
For å endre denne siden, vennligst svar på spørsmålet som vises under (mer informasjon):
Hva heter hovedstaden i Norge
Fritekst:
Buet etter Morten Egeland og før avlidne ektemake Torborg står under offentleg skifte ved Flekkefjord skifterett. Mellom fleire av arvingane er det tvist om den faste eigedomen i buet, gnr. 100 bnr. 21 på øvre Egeland i Kvinesdal kommune. Tvisten gjeld spørsmålet om Gunstein Egeland på skiftet kan krevja heile eigedomen utlagd til seg i kraft av odelsrett og åsetesrett, jf. skiftelova §62. Usemja knyter seg til ein parsell på om lag 4 da. med dyrka jord og husa på garden. Denne parsellen er ved ein reguleringsplan frå 1987 avsett til byggjeområde for bustader med tilhøyrande fellesareal. Det er semje om at Gunstein Egeland kan krevja resten av eigedomen med grunnlag i odels- og åsetesrett. Skifteretten (som ved dette høvet urett har kalla seg heradsrett) sa dom i denne skiftetvisten 24. mars 1993 med slik domsslutning: "1. Gunstein Egeland har odel og åsetesrett til eiendommen gnr. 100 bnr. 21 i Kvinesdal. 2. Åsetespris fastsettes ved skiftetakst. 3. Saksomkostninger tilkjennes ikke." Dei nærare faktiske omstenda i saka, partsutsegnene for skifteretten og grunngjevinga for resultatet går fram av domen. Oddbjørg Rafoss m.fl., i alt fire partar, med advokat Aslak Rannestad som prosessfullmektig, har anka denne domen til Agder lagmannsrett. Anken rettar seg mot saksførehavinga, provsvurderinga og rettsbruken til heradsretten. Anken over saksførehavinga er likevel trekt attende under ankeførehavinga. Gunstein Egeland, med advokat Ragnar Strømme som prosessfullmektig, har i anketilsvar teke til motmæle og påstått domen stadfest. Det var ankeførehaving i Kvinesdal 21. april 1994, der alle partane, så nær som Oddbjørg Rafoss, møtte saman med prosessfullmektigane. Etter krav frå ankemotparten var retten sett med fire meddomarar, uttrekte frå det allmenne utvalet. Av partane gav Torleiv Egeland og Gunstein Egeland forklaring for retten. Det same gjorde sju vitne. Retten saman med partane og prosessfullmektigane var på synfaring til eigedomen som saka gjeld. Prosessfullmektigane dokumenterte ein del skriftlege prov som vert nemnde nedanfor så langt det trengst for avgjerda. Saka står i all hovudsak i same stode for lagmannsretten som for skifteretten. Ankepartane v/advokat Rannestad har i hovudsak halde fram: Den regulerte parsellen av eigedomen fylte ikkje vilkåra for odlingsjord då arvelataren døydde, jf. odelslova §5. Dersom ein legg til grunn at regelen i odelslova §51 andre leden ikkje er avgrensa til å gjelda eigedomar som er under odling, vert resultatet at den regulerte delen av eigedomen ikkje går inn under åsetesretten. - Det er ikkje grunnlag for å la prinsippet i odelslova §22 fyrste leden andre punktum gjelda for åsetesretten. Kap. XII om åsetesretten viser ikkje til §22. I denne samanhengen må ein halda fast på at odelsretten og åsetesretten er sjølvstendige, åtskilde rettsinstitutt, jf. særleg merknadene til justitiarius Wold i Bergli-domen, [[Rt-1967-1009]] på side 1013-1014. Og i høve til eit nytt lovverk som odelslova, som er tufta på grundige førearbeid, må det krevjast særlege grunnar for å setja seg utover ordlyden. Heller ikkje kan den regulerte parsellen krevjast utlagd på skifte i kraft av odelsrett. Odelslova §5 stengjer for ny odelshevd, og etter §22 kan slik grunn heller ikkje løysast på odel som er hevda før reguleringsplanen. Parsellen kan ikkje seiast å vera i bruk til jordbruksføremål, som må vera det same som omgrepet "landsbruksdrift" i odelslova §1. Den tidlegare eigaren hadde ikkje sjølv drive jordbruk på mange år. Protesten hans mot reguleringsplanen viser at han meinte planen ville vera heilt øydeleggjande for gardsbruket. Driftsbygningen er forfallen og må nærast haldast for ubrukeleg. Dessutan ligg gjødselkjellaren slik til at gjødsla må takast ut over ein annan eigedom som er frådelt garden. Jorda er ikkje halden i hevd; ho er ikkje vorten pløgd og nysådd. Det krevst noko meir for å konstatera landbruksdrift på eigedomen enn at graset vert slege - det er berre turvande vedlikehald. I det minste må det vera ei utnytting som tek sikte på eit økonomisk overskot. Ikkje i noko tilfelle kan det reknast med at parsellen kjem til å verta nytta til landbruksføremål dei næraste 15 åra. Ved vurderinga av den framtidige utnyttinga er det spørsmål om kva som er den påreknelege utnyttingsmåten praktisk/økonomisk - for ein vanleg, fornuftig eigar. Det må vera prinsipielt gale å byggja på kva odelsmannen seier om kva han ynskjer å nytta eigedomen til. Når ein skal gjera seg opp ei meining om den framtidige utnyttinga, må ein òg ha i minnet føresetnaden i plan- og bygningslova §23 nr. 1 om at reguleringsplanar skal gjennomførast innan rimeleg tid, og det vil i utgangspunktet vera ein 10-årsbolk. Dyrehald på eigedomen krev driftsbygning, men driftsbygningen kan truleg ikkje setjast i stand utan at det kjem i strid med reguleringsplanen. Eigedomen har heller ingen lagringsplass dersom eigaren tek sikte på rein fôrproduksjon. Dei investeringane som krevst for å ta oppatt landbruksdrifta, vil verta så tyngjande at det ikkje er utsikter til lønsam drift. Det kan ikkje vera tvilsamt at ei utparsellering til tomteføremål vil vera den realistiske utnyttinga. Det er regulert tre bustadtomter på eigedomen, som kan gjerast byggjeklåre for ein monaleg rimelegare pris enn tomtene i det kommunale feltet på øvre Egeland og difor vil ha ein konkurranseføremon. Ut frå provføringa for lagmannsretten må det reknast å vera ein faktisk etterspurnad etter slike tomter. Våningshuset med tilhøyrande tomt kan òg seljast frå. Ankepartane har for lagmannsretten sett fram slik påstand: "1. Gunstein Egeland har ikke rett til å få utlagt til seg i medhold av skifteloven §62 den del av gnr. 100 bnr. 21 i Kvinesdal som omfattes av reguleringsplan for Øvre Egeland Nord. 2. Gunstein Egeland dømmes til å erstatte de ankende parters saksomkostninger for skifteretten og lagmannsretten." Ankemotparten v/advokat Strømme har halde seg til domen i skifteretten og har elles i hovudsak halde fram: Føresegna i odelslova §5 gjeld berre ny odelshevd og har ingen verknad for eigedomar som det alt er hevda odel til, slik som eigedomen i saka her. For odelseigedomar som vert regulerte til bustadføremål, er det føresegna i odelslova §22 som er avgjerande for om odelsretten kan nyttast. Og i dette tilfellet fører §22 fyrste leden andre punktum til at jamvel den regulerte delen av eigedomen kan løysast på odel eller krevjast utlagt på skifte i kraft av odelsrett, av di han vert nytta til jordbruksføremål og det må reknast med at denne bruken vil halda fram dei næraste 15 åra. - Dessutan er det reglar i odelslova §57 om etteroppgjer dersom eigaren avhender jord med monaleg vinst. Når det gjeld tilhøvet mellom odelsrett og åsetesrett, kan det nok vera litt skilnad. Odelslova frå 1974 førde ikkje med seg gjennomgripande endringar i reglane om åsetesretten. Men det er å nemna at regelen i odelslova §23 er i samsvar med dei prinsippa som Høgsterett la til grunn for åsetesretten i Bergli-domen, jf. NOU 1972:22 side 75. No kan det likevel vera litt tvilsamt om føresegna i odelslova §22 fyrste leden andre punktum vil gjelda for åsetesretten, ettersom §51 ikkje viser til §22. Skulle lagmannsretten koma til at åsetesretten ikkje gjeld eigedom som det etter §5 ikkje kan hevdast odel til, er det sett fram ein subsidiær påstand i samsvar med det. I dette tilfellet vil då den regulerte parsellen av eigedomen kunne krevjast utlagd i kraft av odelsrett, men ikkje åsetesrett. Når det gjeld den faktiske bruken av eigedomen, vert det drive landbruksdrift der. Jorda har vore utleigt og leigaren har slege graset og gjødsla. Kvar sommar vart dessutan jorda nytta til teltplass i samband med stemne i Sarons Dal. Det same galdt alle andre eigedomar i stroket. Frådeling av tomt til Knut Egeland innebar ikkje at eigaren tok steg til utparsellering. Det var naturleg at Knut - som var beste odelsmann og var meint å ta over garden - fekk seg hus og tomt der. Tilkomsten til gjødselkjellaren er ikkje noko problem, slik ankepartane hevdar. Eigedomen har rett til tilkomst over tomta til Knut. Det er pårekneleg at landbruksdrifta vil halda fram dei næraste 15 åra. Det er ikkje grunnlag for utparsellering. - Det er ingen aktuell etterspurnad og det er overflod av tomter i kommunale byggjefelt. Kommunen får ikkje eingong selt sine opparbeidde tomter, og har jamvel redusert prisen i somme felt for å freista å auka etterspurnaden. - Domen i [[Rt-1987-1231]] er svært relevant for avgjerda av saka her. Ankemotparten har sett fram slik påstand: "Prinsipalt: Skifterettens dom, domsslutningens punkt 1 og 2 stadfestes. Subsidiært: 1. Skifterettens dom, domsslutningens punkt 1 stadfestes, dog slik at det ikke foreligger åsetesrett for regulert areal sydvest for E-18. 2. Prisen fastsettes ved skiftetakst. For området under reguleringsplan ØVRE EGELAND NORD, settes prisen etter odelsloven §49 og for gnr. 100 bnr. 21 forøvrig etter odelsloven §56. I alle tilfeller: Oddbjørg Rafoss, Klara Bjelland, Ragnhild Skaren og Torleiv Egeland tilpliktes, som solidarisk ansvarlige, å betale saksomkostninger til Gunstein Egeland for skifterett og for lagmannsrett." Lagmannsretten er, rettnok under tvil, komen til at anken ikkje kan føra fram. Eigedomen gnr. 100 bnr. 21 er spreidd over tre teigar og har om lag 20 da. jordbruksareal - av dette 16 da. dyrka jord - og om lag 60 da. utmarksareal. Det største samanhengande arealet med dyrka jord - 10 da. - ligg på den øvste teigen ved Buvollan. Den nedste teigen på eigedomen ligg mot E 18 og vert gjennomskoren av vegen. Noko av arealet på sørvestre side av vegen er oreigna til trafikkføremål. Og om lag 4 da. - restarealet på sørvestsida av E 18 - er utlagd til bustadføremål ved reguleringsplan for øvre Egeland nord, eigengodkjend 18. november 1987. Ved sidan av tomt til eksisterande bygningar er det regulert tre tomter på denne delen av eigedomen. Husa på garden - eit nyare, mindre våningshus og ein eldre driftsbygning - står på denne parsellen. Det er ikkje andre bygningar på eigedomen. Arvelataren Morten Egeland døydde i 1992. Det er ikkje omstridt at det er nedervd odel til eigedomen. Det er òg semje mellom partane om at bortsett frå den parsellen som er regulert til bustadføremål, kan eigedomen elles krevjast utlagd på skifte til ankemotparten Gunstein Egeland med grunnlag i odelsrett og åsetesrett. Ved drøftinga av saka må det skiljast mellom odelsrett og åsetesrett. Det fylgjer av odelslova §51 andre leden at jord som ikkje fylte vilkåra for odlingsjord då arvelataren døydde, fell utanom åsetesretten, jf. prinsippet i Berglidomen, [[Rt-1967-1009]]. Dette gjeld utan omsyn til om det var hevda odel til eigedomen frå tidlegare. I utgangspunktet fører det til at det ikkje er åsetesrett til den regulerte parsellen, jf. odelslova §5, som utelét denne frå odling. - Spørsmålet om prinsippet i §22 fyrste leden siste punktum likevel kan gjelda for åsetesretten, kjem lagmannsretten attende til seinare. Det fyrste spørsmålet som lagmannsretten må ta stode til, er om Gunstein Egeland kan krevja heile eigedomen i kraft av odelsrett, eller om føresegnene i odelslova §22, jf. §5, fører til at den regulerte parsellen ikkje kan krevjast utlagd i kraft av odelsretten. Det er klårt at §5 fyrste leden er til hinder for ny odelshevd av denne parsellen. Skal parsellen kunne løysast med grunnlag i odelsrett som er hevda før reguleringa, set odelslova §22 fyrste leden 2. punktum vilkår om at grunnen på løysingstida er brukt til jordbruksføremål, og at ein må rekna med at det vil halda fram dei næraste 15 åra. I saka her, som gjeld bruk av odelsrett på skifte, må det avgjerande tidspunktet i høve til §22 truleg vera arvefallstidspunktet. Men om ein legg til grunn dette tidspunktet - våren 1992, eller då odelsretten faktisk vart gjort gjeldande av ankemotparten - hausten same året, vil ikkje ha noko å seia for den konkrete vurderinga i denne saka. Omgrepet "jordbruksføremål" i odelslova §22 må vera det same som "landbruksdrift" i §1, jf. Rygg/Skarpnes, Odelsloven (1992) side 121. Etter §22 må eigedomen vera i drift til dette føremålet - det er ikkje nok at den kan nyttast til landbruksdrift. Om kva som ligg i vilkåret om landbruksdrift kan visast til Rygg/Skarpnes side 17, der det òg er vist til lovførearbeida. Kravet går fyrst og fremst på naturgrunnlaget - omstenda må liggja til rettes for utnytting av arealet til produksjon av landbruksvarer. Og landbruksdrift må vera ein praktisk-økonomisk utnyttingsmåte. Ut frå provføringa må det leggjast til grunn at vitnet Tor Hunsbedt har leigt den dyrka jorda på eigedomen om lag dei 10 siste åra Morten Egeland levde. Egeland hadde, truleg før det, sjølv slutta med å driva garden. Hunsbedt har slege teigane til silofôr to gonger årleg, og har halde fram med det medan buet står under skifte. Den fyrste slåtten måtte gjerast unna før jorda ei vekes tid kvar sommar vart utleigd til teltplass for folk som var med på stemna i Sarons Dal, som ligg i grannelaget. På grunn av bruken til teltplass var det ikkje råd å pløgja jorda, men Hunsbedt har gjødsla med om lag 50 kg fullgjødsel pr. da. kvart år, etter det han forklara. Innimellom har han òg nytta kalk og skjellsand. Leigaren har gjort seg same bruk av den dyrka jorda som er regulert til bustadføremål som dei andre dyrka teigane på eigedomen. Dei fyrste åra vart leiga svara i form av oppgjer i naturalia, av Hundsbedt verdsett til 5-600 kroner i året. Dei siste åra har Hunsbedt hausta fôr på eigedomen utan vederlag. Han har aldri hatt ei langsiktig leigeavtale for jorda. Det har såleis ikkje vore ei særleg intensiv og aktiv utnytting av jordbruksarealet dei siste 10-12 åra, og mogeleg endå lenger attende. På den andre sida er ei slik utnytting nokså vanleg på mange mindre gardsbruk i dag, og lagmannsretten vik attende for å seia at eigedomen ikkje er i bruk til jordbruksføremål, jf. odelslova §22. - Det kan i denne samanhengen ikkje vera avgjerande kva økonomisk utbyte eigaren har hatt. Lagmannsretten legg difor som skifteretten til grunn at den regulerte parsellen - saman med eigedomen elles - vert brukt til jordbruksføremål, og må etter dette ta stode til om det kan reknast med at dette vil halda fram dei næraste 15 åra. Det avgjerande for saka er om det kan reknast med at landbruksdrifta held fram på nett den regulerte parsellen. Men det vil rimelegvis henga saman med korleis resten av eigedomen vil verta utnytta i denne 15-årsbolken. Retten må difor gjera seg opp ei meining både om utnyttinga av eigedomen som samla eining og om utnyttinga av den regulerte parsellen særskilt. Ei regulering til bustadføremål inneber at arealet i plansamanheng er tapt for landbruksinteressene og at det kan omdisponerast utan hinder av jordlova. Reguleringsplanen vil vera til hinder for oppsetjing av ny driftsbygning, og hovudombygging og påbygging av den eksisterande bygningen, jf. om det siste plan- og bygningslova §87. Men det vil sjølvsagt vera mogeleg å setja opp driftsbygningar, lager og anna på ein annan del av eigedomen. Ved vurderinga av den påreknelege utnyttinga i 15-årsbolken må det vera rett å sjå på kva ein vanleg fornuftig eigar ville driva med, når ein ser eigedomen som ei sjølvstendig driftseining. - For resten av eigedomen vil overtakaren under alle omstende ha driveplikt i fem år etter odelslova §27. Det er tale om ein mindre landbrukseigedom på 16 da. dyrka jord og noko utmarksareal, men utan tidhøveleg driftsbygning. Noko meir enn eit støttebruk kan det sjølvsagt ikkje verta, same korleis utviklinga i landbruket elles måtte gå. Jorda er av vitnet tidlegare jordbrukssjef Moltumyr karakterisert som av middels kvalitet. Dei tankane ankemotparten Gunstein Egeland har gjort seg om sauehald på eigedomen basert på den noverande driftsbygningen, kan ikkje vera avgjerande. Men dei må reknast som realistiske og gjev ein peikepinn på kva planar ein gjennomsnittseigar ville ha. Vitnet Moltumyr meinte oppal av slaktedyr måtte vera det mest aktuelle i dag. Ut frå det som har kome fram, legg lagmannsretten til grunn at det ikkje vil vera noko problem å få tilkomst til gjødselkjellaren over den frådelte tomta, iallfall ikkje så lenge Knut Egeland er eigar. Når det gjeld utnytting av den regulerte parsellen til utbyggingsføremål, har det kome fram at kommunen ikkje vil engasjera seg i gjennomføring av reguleringsplanen. Spørsmålet er om det kan vera aktuelt med privat utbygging. Det synest - iallfall ved ei samla utbygging av alle tre tomtene - å verta etter måten rimeleg å knyta seg til hovudleidningane for vatn og kloakk, som går over nærliggjande areal. Vitnet Haugland opplyste at han i 1992 - på spørsmål frå ektemaken til ein av ankepartane - sa seg viljug til å betala kr 120000 for dei tre regulerte tomtene med tanke på å byggja dei ut for sal. Lagmannsretten er likevel komen til at det knapt er særleg realistisk at tomtene faktisk vil verta etterspurde i den 15-årsbolken som skal vurderast. Tomtene må reknast å vera nokså støyutsette, jamvel om det er rekna med at traséen for E 18 kjem til å verta lagd om. Det som veg mest for retten, er likevel opplysningane om etterspurnad og tilbod på tomter i kommunale byggjefelt. Teknisk sjef i kommunen opplyste som vitne at i det kommunale feltet på øvre Egeland vart det berre selt tre tomter i 1993. I feltet er det att 13 ledige, opparbeidde tomter. Dessutan har kommunen regulert og sikra seg grunn for utbygging av ytterlegare 50-60 tomter på øvre Egeland, som står for tyngda av det kommunale tomtetilbodet i Liknes-området. For retten står det slik at den etterspurnaden som måtte koma etter tomter på øvre Egeland i eit 15-årsperspektiv, vil retta seg mot dei kommunale felta, og iallfall ikkje mot dei regulerte tomtene på gnr. 100 bnr. 21. I det konkrete skjønet som må gjerast om den påreknelege utnyttinga dei næraste 15 åra, har lagmannsretten vore i tvil. Men lagmannsretten har - som skifteretten - vorte ståande ved at det ikkje er "tilstrekkelige holdepunkter for å legge til grunn at det vil skje en endring av de nåværende forhold i løpet av det aktuelle tidsrom", slik det er sagt i [[Rt-1987-1231]] på side 1235. Det må etter dette reknast med at den regulerte parsellen - saman med resten av eigedomen - framleis vil verta nytta til jordbruksføremål, og Gunstein Egeland kan krevja heile eigedomen utlagd til seg i kraft av odelsrett, jf. skiftelova §62. Attende står spørsmålet om det er åsetesrett på parsellen. Det synest vera semje om at tilvisinga i odelslova §51 andre leden etter ordlyden berre siktar til dei innleiande føresegnene i lova om vilkåra for odling. Det er ikkje i §51 eller i andre føresegner i åseteskapitlet vist til §22. Det er i og for seg fullt mogeleg at odelsretten og åsetesretten ikkje står i same stode på dette punktet. Men av di spørsmålet ikkje lét til å vera vurdert i lovførearbeida og ordlyden i lova ikkje stengjer for det, bør domstolane kunna stå friare til å velja den løysinga som er mest i samsvar med føremåla bak dei to rettsinstitutta. For lagmannsretten står det då som naturleg at ein livsarving som kan krevja ein eigedom utlagd til seg på skifte i kraft av odelsrett, kan gjera gjeldande åsetesrett òg. Lagmannsretten er såleis komen til same løysinga som skifteretten og Odd Jarl Pedersen i Lov og Rett 1989 267 på side 275, slik at prinsippet i odelslova §22 fyrste leden siste punktum får gjennomslagskraft i høve til åsetesretten òg. Etter dette har anken ikkje ført fram, og domen til skifteretten vert stadfest. På grunn av den tvilen saka har bode på, ligg det føre slike særlege grunnar at ankepartane bør fritakast for kostnadsansvaret for lagmannsretten etter unntaksregelen i tvistemålsloven §180 fyrste leden. Ein er samd i kostnadsavgjerda til skifteretten. Domen er samrøystes. Domsslutning: 1. Domen i skifteretten vert stadfest. 2. Kvar av partane ber sine kostnader for lagmannsretten. [[Kategori:Lagmannsretter]]
Lagre siden Forhåndsvisning Vis endringer Avbryt
