HR-1999-90 - Rt-1999-1958
| Instans: | Høyesterett - Dom |
|---|---|
| Dato: | 1999-12-21 |
| Publisert: | HR-1999-00090 - Rt-1999-1958 (465-99) |
| Stikkord: | Forsikringsrett, Kollektiv pensjonsforsikring, Premierabatt |
| Sammendrag: | Saken gjaldt spørsmål om hvilken innvirkning premierabatt på kollektiv pensjonsforsikring skulle ha for forsikringstakaren sitt krav på overskudd i forsikringsordningen. |
| Saksgang: | Trondheim byrett saknr 1996-00412 og 1997-00298 A - Frostating lagmannsrett LF-1997-1013 A - Høyesterett HR-1999-00090, nr. 70/1999 |
| Parter: | 1. K. Lund AS Engros, 2. K. Lund AS, 3. Felleskjøpet Trondheim, 4. Albert E. Olsen AS, 5. Lindbak AS, 6. Revisjonskompaniet AS, 7. Grilstad Fabrikker AS (advokat Gudmund Kuvås) mot Gjensidige NOR Spareforsikring (advokat Svein Aage Valen - til prøve) |
| Forfatter: | Utgård, Oftedal Broch, Lund, Coward, Dolva |
| Lovhenvisninger: | Forsikringsselskapsloven (1911) §73, §74, §75, Forsikringsvirksomhetsloven (1988) §8-1, §3-2, Tvistemålsloven (1915) §180 |
Dommar Utgård: Saka gjeld spørsmålet om kva innverknad premierabatt på kollektiv pensjonsforsikring skal ha for forsikringstakaren sitt krav på overskot i forsikringsordninga.
Forenede Liv Livs- og Pensjonsforsikring AS gjorde i perioden 1980-1989 avtale om kollektiv pensjonsforsikring for dei tilsette mellom anna med følgjande bedrifter:
1. K. Lund AS, no K. Lund AS Engros,
2. K. Lund Rør AS, no K. Lund AS,
3. Felleskjøpet Trondheim,
4. Albert E. Olsen AS,
5. Agnar Lindbak & Co AS, no Lindbak AS,
6. Rødli & Eriksen AS, no Revisjonskompaniet AS og
7. Grilstad Fabrikker Jenssen & CO AS, no Grilstad Fabrikker AS.
Forenede Liv Livs- og Pensjonsforsikring AS er seinare slått saman med Gjensidige Livsforsikring under namnet Gjensidige Livsforsikring.
Side:1959
Etter lagmannsrettens dom er selskapet igjen slått saman med NOR Spareforsikring til Gjensidige NOR Spareforsikring. Eg omtalar stort sett forsikringsselskapet som Forenede Liv for heile perioden.
Kollektiv pensjonsforsikring er ein tredjemannsavtale der forsikringsavtalane blir gjorde med bedrifter - arbeidsgjevarar - som forsikringstakarar medan det er dei tilsette som er forsikra.
Avtalane vart gjorde i medhald av ordningar skipa etter dågjeldande lov om forsikringsselskap av 29. juli 1911 nr. 1. Etter §73 annet ledd nr. 2 måtte søknad om løyve til å drive livsforsikring mellom anna innehalde opplysning om grunnlaget og reglane for fastsetjing av forsikringspremiane. Det måtte skje offentleg godkjenning av forsikringsselskapet og av den enkelte forsikringsordning, jf. §74, og dette gjaldt også seinare endringar i ordningane, jf. §75.
Den opphavelege godkjenninga av kollektiv pensjonsforsikring bygde på 4% rente etter bonusplan K 1963. Pensjonsytingane skulle finansierast dels med årlege premieinnbetalingar og dels gjennom avkasting av fondskapital. Det innebar samstundes at det ville bli overskot i forsikringsselskapet dersom den faktiske avkastinga på fondskapitalen vart høgare enn 4% p.a. Frå 1969 gjekk det allmenne rentenivået opp, og det oppsto dermed til dels store overskot. Eit utval av aktuarar i livsforsikringsselskapa drøfta kva følgjer dette burde få, og i ei utgreiing av 1. desember 1969 heiter det mellom anna:
«Komiteen har drøftet hvorvidt den nye renteforhøyelse bør komme forsikringstakerne til gode i form av premienedsettelse eller om man skal se tiden an og ta sikte på å benytte overskuddsøkningen til en oppjustering av bonusen for løpende pensjoner. Vi antar at de fleste arbeidsgivere vil foretrekke det første alternativ. Bonus for løpende pensjoner er nå kommet opp på et så vidt høyt nivå at mange arbeidsgivere antakelig finner det rimelig om stigningen i rentemarginen kommer forsikringstakerne til gode i form av premienedsettelse. En helt ny tariff med grunnlagsrente høyere enn 4% vil man antakelig vanskelig kunne tenke seg å innføre. Det ville bety et radikalt brudd med kravet til sikkerhet å ha et premiegrunnlag basert på høyere rente enn 4% i 40-50 år fremover. Derimot kan det bli aktuelt å innføre en midlertidig premierabatt i likhet med hva vi tidligere har hatt. Komiteen har ut fra dette resonnement vurdert hvor stor premierabatt den aktuelle renteforhøyelse svarer til.»
I samsvar med tilrådinga frå utvalet søkte 10 livsforsikringsselskap i brev av 30. desember 1969 til Forsikringsrådet om «godkjenning av midlertidig premierabatt», med mellom anna slike nærare reglar:
«1. Rabatten omfatter premie som er beregnet for eldre og nye forsikringer på grunnlaget K 1963 4%. Nedsettelsen gjelder årlige premier (herunder delpremier) og risikopremier med forfallsdag i tiden 1.1.1970 31.12.1971 (inklusive disse datoer) og engangspremier som betales i 1970 og 1971. Rabatten skal utgjøre 5% av bruttopremien.
...
3. Ved beregning av forsikringsfondet gjøres et fradrag i premiereserven for den rabatt som er gitt. Fradraget er ved utgangen av det år rabatten ytes lik hele rabattbeløpet, i neste år lik 9/10 av rabattbeløpet osv., synkende med 1/10 av rabattbeløpet i de følgende 8 år.»
Side:1960
Forsikringsrådet godkjende søknaden 16. januar 1970 i eit svarbrev som mellom anna har som overskrift «Premienedsettelse i kollektiv pensjonsforsikring», og der det vart godkjent «en provisorisk endring av premiegrunnlaget ... svarende til en premienedsettelse på 5% i 2 år fra 1. januar 1970». Tilsvarande søknader vart godkjende også seinare år, med redusert premieinnbetaling i høve til den opphavelege planen på mellom 5% og 40%.
Etter forsikringsselskapslova av 1911 §73 skulle selskapet sine vedtekter godkjennast av det offentlege, og slikt krav om godkjenning gjaldt også bruk av overskot. Overskot vart i praksis godkjent brukt til oppregulering av pensjonsytingane på bakgrunn av prisstiginga. Søknad om godkjenning vart sendt av forsikringsselskapa til Forsikringsrådet, utan at bedriftene som forsikringstakarar vart spurde eller orienterte.
Konsekvensen av redusert premieinnbetaling vart mindre oppbygging av overskot, med den følgje at det vart redusert høve til oppregulering av pensjonsytingar mv.
Dei konkrete avtalane om kollektiv pensjonsforsikring som saka gjeld, vart inngått i perioden 1980-1989. Det er uomtvista at det ikkje vart opplyst at reduksjonen i innbetalt premie hadde som følgje redusert oppbygging av overskot i ordninga.
Ved lov 10. juni 1988 nr. 39 om forsikringsvirksomhet vart det i §8-1 gitt nye reglar om overskot i livselskap. Det er sentralt at overskot skal fordelast på dei einskilde kontraktane, og at forsikringstakarane skal få melding om fordelinga. Etter Forskrift om overskudd i livsforsikring av 1. juni 1990 gjaldt reglane med visse tilpassingar også for overskot som var oppsamla før forskrifta vart sett i kraft.
Forenede Liv sende sommaren 1993 ut meldingar for rekneskapsåret 1992. Dette var dei første meldingane som viste overskotsfordeling etter dei nye reglane. Av meldingane gjekk det fram at bedriftene på aktivasida hadde fondsmidlar samstundes som det på passivasida var ein post kalla «uavskreven premierabatt». Bedriftene reagerte på at dei her hadde det dei oppfatta som gjeld til forsikringsselskapet. Dei meinte at ordninga var i strid med avtalane og viste til at dei ikkje hadde vorte gjort kjende med at rabatten var finansiert med redusert overskot.
Etter omfattande drøftingar mellom bedriftene og Forenede Liv tok bedriftene ut forliksklage 24. november 1995. Søksmål vart reist for Trondheim byrett 12. mars 1996 med krav om å få utbetalt summar svarande til dei overskota som var avskrivne, subsidiært med krav om å få summane overført premiefonda. For byretten vart søksmålet sameina med søksmål frå Glamox AS.
Byretten avsa dom 18. september 1997 med slik slutning:
«Gjensidige Livsforsikring ved styrets formann frifinnes.
K. Lund AS Engros, K. Lund AS Rørleggerfirma, Albert E. Olsen AS, Revisjonskompaniet AS, Lindbak AS, Felleskjøpet Trondheim, Grilstad Fabrikker AS og Glamox AS alle ved styrets formann dømmes til å betale saksomkostninger til Gjensidige Livsforsikring ved styrets formann med i alt kr 250.000 - kroner tohundreogfemtitusen med 12 - tolv - % rente fra forfall til betaling skjer.
Oppfyllelsesfrist er 2 - to - uker fra dommens forkynnelse.»
Side:1961
Bedriftene anka dommen inn for Frostating lagmannsrett. Lagmannsrettens dom av 20. november 1998 har slik slutning:
«1. Byrettens dom, domsslutningens første ledd, stadfestes.
2. Hver av partene bærer sine omkostninger for byretten og lagmannsretten.»
Forsikringstakarane unntatt Glamox AS har anka dommen til Høgsterett. Anken gjeld i hovudsak rettsbruken.
Til bruk for Høgsterett har 15 vitne forklara seg ved bevisopptak eller gitt skriftlege fråsegner. Det er lagt fram ein del nye dokument som eg ikkje finn grunn til å spesifisere. Saka står i det hovudsaklege i same stilling som for dei tidlegare rettane.
Dei ankande partar bedriftene har for Høgsterett i hovudsak gjort gjeldande:
Bedriftene har ikkje som kjøpar av forsikringstenester fått det dei skulle ha etter kontraktane. Dei skulle ha den same ytinga som ville blitt levert ved full premiebetaling. Forenede Liv si yting etter kontrakten er tosidig. Det skal betalast pensjon i samsvar med kontrakten. I tillegg skal det svarast part i overskotet. Og denne parten i overskotet skal vere den same som om det hadde vore betalt full premie. Ordet rabatt tyder etter vanleg oppfatning at ein får same vare som ved full betaling, men til ein lågare pris.
Frå dei ankande partane blir det vist til avtalane mellom partane, og til det seljarane uttala om rabatt. I denne samanhengen blir det særleg peika på at Forenede Liv har knytt sine rabattar til gode resultat i forsikringsselskapet. I avtalane er det sagt at selskapet sitt overskot blir tilbakeført i sin heilskap til kundane i form av bonus og garanterte tillegg. Selskapa må ha opplysningsplikt om avtalevilkår som ikkje er i samsvar med ei objektiv tolking, og dei må også ha plikt til i si marknadsføring å opplyse om alle vesentlege forhold ved forsikringsordninga.
Frå dei ankande partane si side er det avgjerande at avtalen gir krav på overskot, utan reduksjon som følgje av premierabatt. Dette blir grunna på forsikringsselskapslova av 1911 §73 annet ledd nr. 8 og på Forenede Liv sine vedtekter. Det blir dessutan vist til den nye lov om forsikringsvirksomhet av 10. juni 1988 nr. 39 som i §8-1 har krav om at den enkelte forsikringsavtale blir tildelt sin part av overskotet i selskapet.
Dei ankande partane er merksame på at den forståinga som dei har av forsikringsordninga, mangla godkjenning etter forsikringsselskapslova av 1911 §73 annet ledd nr. 2, jf. §74 og §75. Ordninga er likevel ikkje ugyldig sjølv om slike godkjenningar som lova krev manglar, og den må då kunne gjennomførast. Dersom ein kjøpar av fast eigedom ikkje får konsesjon, blir ikkje avtalen ugyldig mellom partane, men kjøpar må selje til nokon som kan få konsesjon. Heller ikkje i vårt tilfelle kan avtalen bli ugyldig mellom partane, sjølv om det blir akseptert at det er sannsynleg at godkjenning ville ha blitt nekta på den avtalen bedriftene meiner er inngått.
Om Høgsterett skulle meine at avtalane er delvis ugyldige, må bedriftene ha krav på erstatning som her må vere lik oppfyllingsinteressa.
Det blir vidare gjort gjeldande at overgangsreglane til forsikringsvirksomhetslova av 1988 hindrar at uavskriven premierabatt blir trekt inn.
Side:1962
Etter dei ankande partar sitt syn er ikkje krav på avskrivingar gjort meir enn 3 år før forliksklaga 24. november 1995 forelda. Først og fremst er det her slik at det er tale om vanskelege faktiske og rettslege spørsmål. Sjølv om bedriftene fekk underretning om avskrivingane sommaren 1993, kan ikkje tilleggsfristen på eitt år starte å gå før bedriftene hadde fått tilstrekkeleg oversikt over alle vesentlege faktiske forhold og fått vurdert dei svært kompliserte rettsspørsmåla saka reiser.
Frå dei ankande partar er det lagt ned slik påstand:
«1. Prinsipalt.
a) Gjensidige Livsforsikring dømmes til å betale til
| K. Lund AS kr 1.755.371 tillagt 12% rente p.a. til betaling skjer | |||
|---|---|---|---|
| - av kr | 198.724 | fra 1.1.1992 | |
| - av kr | 1.065.508 | fra 1.1.1993 | |
| - av kr | 491.129 | fra forliksklagens forkynnelse 24.11.95. | |
| K. Lund Rørlegger AS kr 1.948.565 tillagt 12% rente p.a. til betaling skjer. | |||
|---|---|---|---|
| - av kr | 246.917 | fra 1.1.1992 | |
| - av kr | 625.309 | fra 1.1.1993 | |
| - av kr | 150.133 | fra 1.1.1994 | |
| - av kr | 287.388 | fra 1.1.1995 | |
| - av kr | 258.133 | fra 1.1.1996 | |
| - av kr | 380.685 | fra forliksklagen 24.11.1995 | |
| Felleskjøpet Trondheim kr 7.051.694 tillagt 12% p.a. til betaling skjer. | |||
|---|---|---|---|
| - av kr | 5.644.927 | fra 1.1.1993 | |
| - av kr | 614.127 | fra 1.1.1994 | |
| - av kr | 792.640 | fra 1.1.1995 | |
| Albert E. Olsen AS kr 891.794 tillagt 12% rente p.a. til betaling skjer. | |||
|---|---|---|---|
| - av kr | 600.797 | fra 1.1.1992 | |
| - av kr | 290.397 | fra forliksklagen 24.11.95 | |
| Lindbak AS kr 528.778 tillagt 12% rente p.a. til betaling skjer. | |||
|---|---|---|---|
| - av kr | 22.620 | fra 1.1.1992 | |
| - av kr | 31.402 | fra 1.1.1993 | |
| - av kr | 40.288 | fra 1.1.1994 | |
| - av kr | 120.897 | fra 1.1.1995 | |
| - av kr | 4.810 | fra 1.1.1992 | |
| - av kr | 4.808 | fra 1.1.1993 | |
| - av kr | 13.717 | fra 1.1.1994 | |
| - av kr | 24.181 | fra 1.1.1995 | |
| - av kr | 266.055 | fra forliksklagen 24.11.1995 | |
| Revisjonskompaniet AS kr 80.960 tillagt 12% rente p.a. til betaling skjer. | |||
|---|---|---|---|
| - av kr | 3.562 | fra 1.1.1992 | |
| - av kr | 3.561 | fra 1.1.1993 | |
| - av kr | 6.787 | fra 1.1.1994 | |
| - av kr | 21.687 | fra 1.1.1995 | |
| - av kr | 45.362 | fra forliksklagen 24.11.1995 | |
| Grilstad Fabrikker AS kr 249.617 tillagt 12% rente p.a. til betaling skjer. | |||
|---|---|---|---|
| - av kr | 38.961 | fra 1.1.1992 | |
| - av kr | 40.480 | fra 1.1.1993 | |
| - av kr | 97.429 | fra 1.1.1994 | |
| - av kr | 72.857 | fra forliksklagen 24.11.1995. | |
Side:1963
b) De ankende parter tilkjennes sakens omkostninger i alle instanser.
2. Subsidiært:
a) Gjensidige Livsforsikring dømmes til å tilføre de ankende parters premiefond eller forsikringenes overskuddsfond de hovedstoler som er nevnt i den prinsipale påstand pkt. a).
b) Beløpene tillegges hvert år renter overensstemmende med de renteberegninger som er inntatt i pkt. 1 a subsidiært overensstemmende med satsene for de aktuelle fond fra avskrivningstidspunktet for de enkelte år til overføring skjer.
c) De ankende parter tilkjennes sakens omkostninger i alle instanser.»
Ankemotparten, Gjensidige NOR Spareforsikring, har for Høgsterett i hovudsak gjort gjeldande:
Dei tilsette i bedriftene har fått dei pensjonsytingane dei har krav på etter avtalane, og bedriftene har betalt det vederlag som avtalane har medført. Ingen av partane har mishalde sine plikter etter avtalane, som dermed er rettmessig oppfylt frå begge sider.
Det neste spørsmålet i saka er om overskot skal fordelast tilbake til kundane, og i tilfelle med kva summar. Dette spørsmålet må løysast dels etter lovfesta rett og dels etter ulovfesta rett slik denne er etablert gjennom dette hundreåret.
Så lenge Forenede Liv oppfylte sine krav på ytingar etter avtalane, var det ei sak mellom Forenede Liv og tilsynsorgana korleis overskot skulle fordelast og kva rabatt det var høve til å gje ut frå det opphavelege premiegrunnlaget bygd på tariffen frå 1963.
Forenede Liv har heile tida vore samd i at alt overskot i livsforsikring skal tilbake til kundane. Men dette måtte skje under full kontroll frå godkjenningsstyresmaktene, jf. forsikringsselskapslova §73 annet ledd nr. 2 og 8, jf. §74 og §75. Forenede Liv måtte såleis ha godkjenning kvar gong det skulle overførast midlar frå bonusfondet. Og i den samanheng var det slik at overskotet skulle fordelast ut frå det overskot kvar enkelt ordning hadde skapt.
Når dei ankande partar fekk meldingar som viste posten «uavskreven premierabatt», innebar ikkje det at dei var skuldige pengar. Det var berre uttrykk for mellombels underdekning i forsikringsforholdet. Heile filosofien var at framtidig avkasting skulle dekkje opp, ved at avkastinga var kanskje 12-14% p.a., medan grunnlaget for ordninga var 4% p.a. Premierabatten er matematisk grunngjeven. Den er uttrykk for eit redusert kapitalbehov ut frå ein føresetnad om høgare rente. Premierabatten er såleis ein garanti frå forsikringsselskapet ut frå venta høgare avkasting i 10 år. Dersom innbetalinga hadde stoppa opp på grunn av at bedrifta sa opp avtalen eller gjekk konkurs, ville dermed allereie innbetalte midlar gje stor nok avkasting i resterande periode til å fylle opp underdekning i forsikringsfondet.
Det kan vanskeleg sjåast at det var subjektive forestillingar frå dei ankande partar om premierabatten på det tidspunktet då avtalane vart etablerte. Forklaringane frå dei bedriftene som inngjekk slike avtalar, viser ikkje at dei venta å få rett til overskot i det omfang dei no krev.
Alt overskot var overført til kundane. Men måten det vart gjort på,
Side:1964
var eit forhold mellom tilsynsstyresmakt og selskapa. Det var her eit lukka økonomisk system, der innbetalingane frå forsikringstakarar etter frådrag for administrasjonskostnader i sin heilskap skal utbetalast til dei forsikra. Samstundes vart overskot i ein bransje (t.d. kollektiv pensjonsforsikring) ikkje overført til andre bransjar, med mindre det skulle vere tap i desse.
Bedriftene må ut frå den totale informasjon som vart gitt frå forsikringsselskapa, ha forstått at rabatten hadde følgjer for dei ytingane som kunne betalast ut. Det blir her særleg vist til at det frå 1988 vart etablert alternative tilbod, der bedriftene som ytterpunkt fekk 40% rabatt på premiegrunnlaget mot at pensjonsytingane ikkje vart inflasjonsjusterte, og 0% rabatt med den følgje at inflasjonsjusteringa av pensjonsytingane vart 145%.
Subsidiært blir det gjort gjeldande at om avtalane skulle vere ugyldige, kan det berre gje krav på erstatning for den negative kontraktsinteresse.
Atter subsidiært blir det gjort gjeldande at avskriving av premierabatt lenger tilbake enn 3 år før forliksklaga er forelda, i det bedriftene vart kjende med avskrivinga og selskapet sitt standpunkt til denne, meir enn eitt år før forliksklage vart send.
Ankemotparten har lagt ned slik påstand:
«1 Frostating lagmannsretts dom, domslutningens pkt. 1 stadfestes.
2. K. Lund AS Engros, K. Lund AS Rørleggerfirma, Felleskjøpet i Trondheim, Albert E. Olsen AS, Lindbak AS, Revisjonskompaniet AS og Grilstad Fabrikker AS tilpliktes, én for alle og alle for én, å betale Gjensidige NOR Spareforsikrings saksomkostninger for byrett, lagmannsrett og Høyesterett med tillegg av 12 tolv prosent årlig rente fra oppfyllelsesdagen til betaling skjer.»
Eg har kome til same resultat som byrett og lagmannsrett.
Forsikringstakarane bedriftene hadde inngått avtalar om kollektiv pensjonsforsikring med Forenede Liv. På tidspunktet for avtaleinngåing gav forsikringsselskapet premierabatt, som var stigande utover 80-talet. Også i samband med premievarsel og rundskriv til kundane vart det vist til at Forenede Liv hadde høg avkasting på sine investeringar og dermed kunne gje «bransjens beste betingelser på kollektiv pensjon». Det vart i slike samanhengar gjerne også vist til gitt premierabatt og til ekstra tilbakeføring av overskot.
Det må ut frå dette ha vore overraskande for bedriftene då dei i 1993 fekk informasjon som viste at bedriftene ikkje berre hadde midlar i fond, men at det også fanst ein passivapost for «uavskrevet rabatt».Ved nærare gjennomgang syner det seg likevel at dette har naturlege forklaringar.
Bak uttrykket låg prinsippa nedfelt i forsikringsselskapa sin søknad frå 30. desember 1969. Punkt 3 innebar at rabatten vart ført mot premiefondet, og at avkastinga vart nytta til å avskrive denne rabatten med 1/10 i året over 10 år. Realiteten var at rabatten reduserte overskotet på avkastinga av fondsmidlar, og med det reduserte ytingane frå forsikringa som forsikringsselskapa kunne gje ut over dei pliktige ubetalingane
Side:1965
etter kontraktane. Det var likevel føresetnaden at dei ytingane til dei forsikra som låg i bonusplanane, skulle stå ved lag.
Det framstår som noko uheldig at selskapet på dette viset ikkje har fått fram fullgod informasjon om kva som låg i rabattordninga. Dei same innvendingane kan gjerast gjeldande etter at den nye ordninga etter lova av 1988 vart sett i kraft, og selskapet gav opplysningar om «uavskreven premierabatt» utan å få fram at dette var eit forsikringsteknisk omgrep og ikkje ein gjeldspost. Samstundes måtte bedriftene skjøne at det måtte bli lågare utbetalingar etter at premiane vart reduserte.
Dei ankande partane sitt krav går ut på å få avtalane oppfylte. Eg går ikkje nærare inn på utforminga av påstanden, som prinsipalt går på utbetaling av pengesummar og subsidiært på overføring av summane til fond, i det realiteten i søksmålet er eit krav om å få avtalane oppfylde etter sine innhald. Bedriftene har fått utbetalt det avtalane har gitt grunnlag for av ytingar til dei tilsette. Dette er også bedriftene samde i. Bedriftene har også betalt det vederlag avtalane bygde på. Det som direkte er sagt i avtalane er då oppfylt frå begge sider.
Sjølv om kontraktane ikkje seier noko direkte om rett til del i selskapet sitt overskot på den kollektive pensjonsforsikringa, er det likevel spørsmål om kontraktane må utfyllast med ein slik rett. Frå bedriftene er det vist til at ein har fått mindre oppbygging av overskot i fond som følgje av rabattordninga, og at dei ikkje har fått det dei rekna med å få. Kravet byggjer på at bedriftene skulle få ein større part av overskotet i selskapet enn det betalt premie tilsa. Dette ville ikkje vere i samsvar med det forsikringsrettslege prinsippet om utbetaling i høve til innbetaling, slik det no er uttrykt i forsikringsvirksomhetslova §8-1 tredje ledd. Rabattordninga var ei generell ordning for dei kollektive pensjonsordningane. Dersom bedriftene skulle få sine krav godtekne, ville det innebere at dei fekk ein vesentleg større del av overskotet enn andre forsikringsgrupper i selskapet. Eg finn ikkje noko grunnlag for eit slikt krav.
Eg legg vidare til at sjølv om det ikkje er uttala i 1911-lova, kviler norsk livsforsikring på ein grunnleggjande føresetnad om at overskot på livsforsikring skal kome dei forsikra eller forsikringstakarane til gode. Disponeringa av overskot måtte godkjennast av tilsynsstyresmakta, jf. særleg §73 og §75. Det har dermed ikkje vore ein individuell eigedomsrett til midlane, sjølv om det heile tida har vore grunnlag for ei generell forventing om at midlane skulle kome dei forsikra eller forsikringstakarane til gode.
Bedriftene kan heller ikkje byggje på at dei har fått konkrete lovnader. Bevisopptak og skriftlege fråsegner syner at bedriftene hadde uklåre oppfatningar om overskot på det tidspunktet avtalane vart inngått. Bedriftsleiarane var opptekne av kva dei måtte betale for den kollektive pensjonsforsikringa, og også av kva pensjonsutbetalingar forsikringsordninga gav grunnlag for. Eg kan derimot ikkje sjå at forsikringstakarane konkret var opptekne av spørsmålet om overskot i forsikringsordninga; kva som var grunnlaget for overskotet og kva reglar det i tilfelle skulle disponerast etter.
Eg nemner at det enkelte år har vore godkjent overføring av midlar frå overskotet i forsikringsselskapa som har kome bedriftene som forsikringstakarar direkte til gode, nemleg ved overføring til premiefond.
Side:1966
Dette framsto meir som unntak, i det midlane først og fremst vart nytta til sikring av realverdien av pensjonsytingane. Langt på veg var det etter dette eit sosialpolitisk spørsmål korleis overskotet skulle disponerast, sjølv om forsikringsrettslege grunnprinsipp la rammene for bruken.
Bedriftene har tatt opp spørsmålet om verknadene av at det i 1988 vart gitt ei ny lov. Forsikringsvirksomhetsloven 39. juni 1988 nr. 10 §8-1 fastsette nemleg at
«Den kapital som samles opp i et livsforsikringsselskap, skal tilbakeføres til forsikringstakerne eller de berettigede til ytelsene etter forsikringskontraktene, med mindre annet er bestemt i vedtektene, jf. §3-2.»
Forskrift om fordeling av overskot av 1. juni 1990 fastsette at den nye lova skulle gjelde også for overskot som var samla opp før 1. juni 1990.
Eg kan ikkje sjå at iverksetjinga av den nye lova eller overgangsreglane gav forsikringstakarane noko større krav på midlar som var samla opp under den tidlegare lova. Disponeringa av midlane kom dei forsikra til gode i samsvar med tidlegare rettsgrunnlag. Men framfor alt kan ikkje den nye lova endre det forhold at det under rådvelde av den tidlegare lova var reduserte fond fordi det var gitt premierabatt, slik at det ikkje var så mykje overskot som det elles kunne ha vore.
Eg har etter dette kome til at det ikkje ligg føre mishald, idet begge partar har oppfylt pliktene sine etter avtalane. Ut frå det går eg ikkje inn på dei andre spørsmåla som partane har teke opp.
Anken har ikkje ført fram, og sakskostnader må tilkjennast for Høgsterett, jf. tvistemålslova §180 første ledd. Eg har kome til at bedriftene ut frå dei uavklåra spørsmåla som låg føre, hadde rimeleg grunn til å prøve saka i byretten, og at partane derfor må dekkje eigne kostnader der. Ut frå resultatet må bedriftene dekkje Gjensidige NOR Spareforsikring sine sakskostnader for lagmannsretten. Gjensidige NOR Spareforsikring kravde for lagmannsretten i alt kr 474.317,-, som fordelte seg på kr 410.000,- i salær og kr 64.317,- i utlegg. For Høgsterett er det kravd kr 350.847,-, som fordeler seg på kr 340.000,- i salær og resten utlegg.
Sjølv om temaet for saka har vore i hovudsak likt i alle tre instansar, har sakstemaet vore komplisert og saka har vore lagt breitt opp av dei ankande partane. Krava blir etter dette tatt til følgje, og samla sakskostnader for lagmannsrett og Høgsterett blir sette til kr 825.000,-.
Eg røystar for slik
dom:
1. Lagmannsrettens dom, punkt 1, vert stadfest.
2. Sakskostnader for byretten vert ikkje tilkjent. I sakskostnader for lagmannsretten og for Høgsterett betaler K. Lund AS Engros, K. Lund AS, Felleskjøpet Trondheim, Albert E. Olsen AS, Lindbak AS, Revisjonskompaniet AS og Grilstad Fabrikker AS - ein for alle og alle for ein - til Gjensidige NOR Spareforsikring 825.000 - åttehundreogtjuefemtusen -
Side:1967
kroner med tillegg av 12 - tolv - prosent årleg rente frå utgangen av oppfyllingsfristen til betaling skjer.
3. Oppfyllingsfristen er 2 - to - veker frå forkynning av dommen.
Dommar Oftedal Broch: Jeg er i det vesentlige og i resultatet enig med førstvoterende.
Dommar Lund: Likeså.
Dommar Coward: Likeså.
Dommar Dolva: Likeså.
Etter røystinga sa Høgsterett slik
1. Lagmannsrettens dom, punkt 1, vert stadfest.
2. Sakskostnader for byretten vert ikkje tilkjent. I sakskostnader for lagmannsretten og for Høgsterett betaler K. Lund AS Engros, K. Lund AS, Felleskjøpet Trondheim, Albert E. Olsen AS, Lindbak AS, Revisjonskompaniet AS og Grilstad Fabrikker AS - ein for alle og alle for ein - til Gjensidige NOR Spareforsikring 825.000 - åttehundreogtjuefemtusen - kroner med tillegg av 12 - tolv - prosent årleg rente frå utgangen av oppfyllingsfristen til betaling skjer.
3. Oppfyllingsfristen er 2 - to - veker frå forkynning av dommen.