HR-2017-2376-A
| Instans: | Norges Høyesterett |
|---|---|
| Dato: | 2017-12-14 |
| Publisert: | HR-2017-2376-A |
| Stikkord: | |
| Sammendrag: | Spørsmålet er om det var ein reell moglegheit for at UNE ville ha gjeve løyve til familieinnvandring dersom UNE først hadde varsla A om det komande avslaget og gjeve han ein frist for merknader. |
| Saksgang: | HR-2017-2376-A, (sak nr. 2017/1114), sivil sak, anke over dom |
| Parter: | : |
| Forfatter: | Bergh, Indreberg, Ringnes, Matningsdal |
| Lovhenvisninger: | utlendingslova § 49, grunnlova § 102, barnevernlova § 4-21, forvaltingslova § 16, utlendingslova § 80, lovutkastet § 20, forvaltingslova § 41, utlendingslova § 93, forvaltningsloven § 17, forvaltingslova § 17, forvaltingslova § 33, utlendingslova § 45, utlendingsforskrifta § 9-3, forskrifta § 9-3, grunnlova § 104, utlendingsforskrifta § 17-3, utlendingsforskrifta § 17-1, tvistelova § 20-2 |
NOREGS HØGSTERETT
Den 14. desember 2017 sa Høgsterett dom i
HR-2017-2376-A, (sak nr. 2017/1114), sivil sak, anke over dom,
Staten v/Utlendingsnemnda (Regjeringsadvokaten
v/advokat Karl Otto Thorheim)
mot
A (advokat Halvard Helle)
R Ø Y S T I N G :
(1) Dommar Høgetveit Berg: Saka gjeld spørsmål om eit avslag på søknad om
opphaldsløyve etter utlendingslova § 49 er ugyldig som følgje av sakshandsamingsfeil – i
form av manglande førehandsvarsel, utgreiing eller grunngjeving. Saka reiser vidare
spørsmål om avslaget er ugyldig fordi det er i strid med retten til familieliv etter
Grunnlova § 102 og Den europeiske menneskerettskonvensjonen (EMK) artikkel 8.
(2) A er fødd 00.00.1978. Han søkte asyl i Noreg 17. mars 2005. Utlendingsdirektoratet avslo
søknaden i vedtak 10. juli 2007. Utlendingsnemnda (UNE) avslo As klage i vedtak
20. mars 2009. UNE meinte A ikkje hadde sannsynleggjort at han var frå Sør-Somalia,
slik han hadde oppgjeve i asylsøknaden.
(3) I juli 2009 fekk A ein son med ei norsk kvinne. Sonen vart straks akuttplassert av
barnevernet. I november 2009 fatta Fylkesnemnda for barnevern og sosiale saker i X
vedtak om omsorgsovertaking, og vedtak om at sonen skulle plasserast i fosterheim. Mor
og far, som på dette tidspunktet hadde delt omsorg etter barnelova, fekk samvær to timar
med tilsyn tre gonger i året. Fylkesnemnda la til grunn at mor var tydeleg hemma av
sosial angst, og at sjansane for endringar var sterkt avgrensa. Det var uaktuelt for
fylkesnemnda å akseptere delt omsorg mellom foreldra, primært på grunn av mors
manglande omsorgsevne. Det vart også peikt på at As omsorgsevne ikkje var utgreidd.
Både A og mor kravde rettsleg overprøving av vedtaket.
(4) Parallelt med barnevernsaka, reiste A sak mot mor og kravde dagleg omsorg for sonen
etter barnelova. I dom frå Aust-Telemark tingrett 14. juni 2010 fekk A medhald. 2
(5) Aust-Telemark tingrett opprettheldt omsorgsovertakinga i dom i barnevernsaka
14. desember 2010. Tingretten vurderte A som ein person "som må kunne ha omsorgen
for et lite barn", men kom til at oppheving av den offentlege omsorga ville medføre
"alvorlige problemer" for sonen, jf. barnevernlova § 4-21. Tingretten tok utgangspunkt i
at omsorgsovertakinga ville bli langvarig og sette samværet til to timar fire gonger i året,
utan tilsyn. Mora fekk tilsvarande samvær, men med tilsyn.
(6) A søkte i juli 2009 om opphaldsløyve for familieinnvandring. UDI avslo søknaden i
vedtak 18. februar 2011. A klaga. UNE avslo klaga i vedtak 29. november 2011. A
kravde omgjering. UNE avslo kravet om omgjering 11. april 2013. A tok ut søksmål. I
dom frå Oslo tingrett 30. oktober 2014 vart både klagevedtaket frå 2011 og avgjerda frå
2013 kjent ugyldige. Tingretten meinte UNEs grunngjeving i vurderinga av "barnets
beste" var mangelfull – og at dette også var ein rettsbruksfeil. Staten anka ikkje dommen.
(7) Etter at dommen var rettskraftig, vurderte UNE saka på nytt. I vedtak 17. desember 2014
vart tidlegare vedtak om å avslå As søknad om familieinnvandring oppretthalde.
(8) A tok ut søksmål med krav om at UNEs vedtak var ugyldig. Vidare reiste han krav om
mellombels åtgjerd. Dette vart trekt under hovudforhandlinga. Oslo tingrett sa dom
28. januar 2016 med slik domsslutning:
"1. Staten ved Utlendingsnemnda frifinnes.
2. I sakskostnader betaler A 81 250 – åttientusenfemhundre – kroner til Staten
ved Utlendingsnemnda innen 2 – to – uker fra dommens forkynnelse."
(9) Tingretten fann ingen feil ved vedtaket. A anka til Borgarting lagmannsrett – som sa dom
27. mars 2017 med slik domsslutning:
"1. Utlendingsnemndas vedtak av 17. desember 2014 er ugyldig.
2. I sakskostnader for lagmannsretten betaler staten v/Utlendingsnemnda
110 488 – hundreogtitusenfirehundreogåttiåtte – kroner til A innen 2 uker
etter forkynning av dommen.
3. I sakskostnader for tingretten betaler staten v/Utlendingsnemnda 115 870 –
hundreogfemtusenåttehundreogsytti – kroner til A innen 2 uker etter
forkynning av dommen."
(10) Lagmannsretten kom til at vedtaket hadde sakshandsamingsfeil ved at barnets beste ikkje
var vurdert konkret, og at det låg føre brot på utgreiingsplikta. Lagmannsretten kom til at
feila kunne ha virka inn på vedtaket og sette dette til side som ugyldig. UNE har anka
lagmannsrettens dom – rettsbruken – til Høgsterett.
(11) Det er lagt fram nokre nye dokumentprov for Høgsterett. Saka står elles i den same
stillinga som for lagmannsretten.
(12) Den ankande parten – staten ved Utlendingsnemnda – har særleg halde fram:
(13) Det ligg ikkje føre sakshandsamingsfeil. Det er ikkje plikt til førehandsvarsel ved
klagevedtak. Uansett er det unntaksreglar som er oppfylt. Plikta til utgreiing er oppfylt. 3
Lagmannsretten har teke feil utgangspunkt når den ikkje har vurdert utgreiingsplikta opp
mot dei konkrete spørsmåla som UNE skulle ta stilling til. Grunngjevingsplikta er også
oppfylt; kva som er "barnets beste" er identifisert i vedtaket. Det går også fram korleis
dette omsynet er vekta i den konkrete vurderinga. Under alle omstende kan eventuelle
sakshandsamingsfeil ikkje ha virka inn på resultatet i vedtaket. Vedtaket er godt innanfor
Grunnlova § 102 og EMK artikkel 8.
(14) Den ankande parten har sett fram slik påstand:
"1. Staten frifinnes.
2. Staten tilkjennes sakskostnader for tingrett og lagmannsrett."
(15) Ankemotparten – A – har særleg halde fram: Det ligg føre tre sakshandsamingsfeil: Plikta
til førehandsvarsel er broten ved at vedtaket kom straks etter tingrettens dom og innan A
fekk sett fram merknader. Plikta til utgreiing er broten ved at UNE ikkje har undersøkt
behova til sonen nærare. Plikta til grunngjeving er broten ved at det ikkje går fram at
UNE har lagt tilstrekkeleg vekt på omsynet til barnets beste. Feila kan enkeltvis og samla
ha virka inn på resultatet i vedtaket – slik at dette er ugyldig. I tillegg er vedtaket i strid
med Grunnlova § 102 og EMK artikkel 8.
(16) Ankemotparten har sett fram slik påstand:
"1. Anken forkastes.
2. A tilkjennes sakskostnader på kr 24 000 med tillegg av merverdiavgift knyttet
til anketilsvar til Høyesterett."
(17) Eg er komen til at anken fører fram.
(18) Eg ser først på spørsmålet om vedtaket er ugyldig på grunn av manglande
førehandsvarsel.
(19) Etter forvaltingslova § 16 første ledd første punktum, jf. utlendingslova § 80, skal ein part
som "ikke allerede ved søknad eller på annen måte har uttalt seg i saken", få
førehandsvarsel om saka og høve til å uttale seg innan ein frist. Ordlyden peiker klart i
retning av at det ikkje er nødvendig med slikt varsel når det, som i saka her, dreier seg om
eit avslag på ei klage.
(20) Forvaltingslovkomiteen føreslo ei generell varslingsplikt, sjå NUT 1958: 3 side 457
(lovutkastet § 20). Departementet var ikkje samd i dette og uttalte i Ot.prp. nr. 38
(1964–65) side 58 at
"… regelen om forhåndsvarsling er noe for streng i utkastet for så vidt som unntak bare
er gjort der varsling ikke er praktisk mulig eller vil medføre fare for at vedtaket ikke
kan gjennomføres. Tatt på ordet åpner bestemmelsen i den foreslåtte form ikke engang
adgang til å unnlate varsling overfor den som har søkt eller anmodet om at
myndighetene treffer vedtak. Komiteen har trolig ansett det for underforstått at
forhåndsvarsel kunne unnlates i slike tilfelle (sml. innstillingen s. 180–181);
vedkommende part vil jo her være fullt orientert om at en sak er i gang og at vedtak
kan ventes." 4
(21) Etter dette vart ordlyden redigert, og tilføydd formuleringa som er nedfelt i lova i dag;
"ikke allerede ved søknad eller på annen måte har uttalt seg i saken". Føremålet med
forvaltingslova § 16 er etter dette primært å gjera parten kjent med at sak er reist – og
høve til å forsvare sine interesser. I tillegg gjev varselet parten høve til å førebu seg på
gjennomføringa av vedtaket.
(22) Etter mitt syn var det – etter at A hadde sett fram søknad, klage, krav om omgjering og
søksmål – ikkje nødvendig med nytt førehandsvarsel etter at tingretten hadde oppheva
klagevedtaket. A var godt kjent med saka etter fleire rundar i forvaltinga og den rettslege
prøvinga i tingretten.
(23) Likevel, ettersom UNEs klagevedtak og avslag på krav om omgjering var kjent ugyldige
av tingretten, saka "kom attende" til forvaltinga, og UNE deretter raskt handsama dette
som ei ny omgjeringssak, kan omsynet til kontradiksjon peike mot at UNE burde ha
varsla A om den nye sakshandsaminga og gjeve han ein ny kort frist for merknader. Når
eg ikkje tek stilling til om det ligg føre ei varslingsplikt i ein slik situasjon, er det fordi eg
meiner at eit mogleg manglande varsel under alle omstende ikkje gjer vedtaket ugyldig,
jf. prinsippet i forvaltingslova § 41.
(24) For at ein sakshandsamingsfeil skal føre til ugyldigheit, er det ikkje eit krav at feilen har
virka inn på vedtaket, jf. forvaltingslova § 41. Det er tilstrekkeleg med ein ikkje heilt
fjerntliggande moglegheit for at feilen har fått tyding for vedtaket, sjå seinast
HR-2017-2247-A med tilvisingar, mellom anna til Rt-2009-661 avsnitt 72:
"Vurderingen beror på de konkrete forhold i saken, herunder hvilke feil som er begått
og vedtakets karakter. Der saksbehandlingsfeilen har ledet til mangelfullt eller uriktig
avgjørelsesgrunnlag på et punkt av betydning for vedtaket, eller feilen på annen måte
innebærer tilsidesettelse av grunnleggende fordringer til forsvarlig behandling, skal det
gjennomgående nokså lite til."
(25) Det skal altså ikkje så mykje til. Ut frå dei konkrete omstenda i saka må det vera ein reell
moglegheit for at feilen har fått tyding for resultatet. Vurderinga må ta utgangspunkt i det
materielle spørsmålet forvaltinga skal ta stilling til. Spørsmålet er om det var ein reell
moglegheit for at UNE ville ha gjeve løyve til familieinnvandring dersom UNE først
hadde varsla A om det komande avslaget og gjeve han ein frist for merknader.
(26) Dersom A hadde blitt gjort særskilt merksam på at UNE var innstilt på å avslå kravet på
omgjering også etter at tingretten hadde underkjent tidlegare vedtak frå UNE, ville A
kunne ha innhenta og gjeve dei opplysingane om sonen som no ligg føre. Uavhengig av
tidspunktet for når desse opplysingane faktisk er gjeve, eller ville kunne ha vore gjeve, vil
dei etter mitt syn klart ikkje kunne ha ført til at vedtaket fekk eit anna resultat.
(27) Eg finn her grunn til å nemne at det under handsaminga av saka for domstolane har kome
fram opplysingar om sonens situasjon som ikkje var kjent for UNE på vedtakstidspunktet.
I anken til lagmannsretten uttalte As dåverande prosessfullmektig at ho "akkurat [var]
blitt kjent med at barnet over tid har vært underlagt utredning". Seinare er desse omstenda
nærare skildra og dokumenterte. Det er på det reine at sonen har hatt, og har, fleire
utfordringar og eit stort behov for hjelp i barnehagen og på skulen. Det er likevel ikkje
haldepunkt for at desse omstenda, dersom dei hadde vore kjente for UNE på
vedtakstidspunktet, kunne ha fått tyding for vedtaket. Med det avgrensa samværet som A
har med sonen, vil gjennomføringa av dette uansett få underordna tyding for den 5
helsemessige situasjonen og utviklinga til sonen. Omsynet til sonens utvikling er, som eg
kjem attende til, ut frå UNEs praksis uansett ikkje tilstrekkeleg for å oppfylle vilkåret for
opphald etter utlendingslova § 49.
(28) Det forholdet at UNE ikkje gav nytt førehandsvarsel kan difor under alle omstende ikkje
ha verka inn på resultatet i vedtaket.
(29) Eg går etter dette over til å sjå på spørsmålet om UNE har greidd ut saka tilstrekkeleg.
(30) Utlendingslova kapittel 11 inneheld nokre særlege reguleringar av sakshandsaminga for
utlendingsforvaltinga. Utlendingslova § 93 fjerde ledd første og tredje punktum lyder slik:
"Søkeren plikter å gjøre sitt beste for å fremlegge nødvendig dokumentasjon og
medvirke til innhentingen av nødvendige opplysninger. ... Utlendingsmyndighetene har
et selvstendig ansvar for å innhente nødvendige og tilgjengelige opplysninger før
avgjørelsen blir truffet, jf. forvaltningsloven § 17 første ledd."
(31) Forvaltingslova § 17 første ledd første punktum lyder slik:
"Forvaltningsorganet skal påse at saken er så godt opplyst som mulig før vedtak
treffes."
(32) Etter forvaltingslova § 33 femte ledd har også klageinstansen – UNE – eit tilsvarande
ansvar for at saka er tilstrekkeleg opplyst på vedtakstidspunktet.
(33) Etter ordlyden i forvaltingslova § 17 første ledd og § 33 femte ledd er utgreiingsplikta
generell og svært omfattande. Det ville likevel føre til unødig ressursbruk om forvaltinga
hadde plikt til å greie ut forhold som var utan tyding for saka. Det følgjer difor allereie av
føremålet, framheva i førearbeida, at ein ikkje kan ta den generelle utgreiingsplikta heilt
på ordet, jf. NUT 1958: 3 side 161:
"Formålet med saksforberedelsen er å skaffe til veie alt det materiale av faktisk og
rettslig art som er nødvendig for sakens avgjørelse."
(34) For det første følgjer det av tilvisinga til "nødvendig" at kravet til grundigheit må tuftast
på ei avveging mellom omsynet til å oppnå eit forsvarleg resultat og ein tenleg
ressursbruk. Som framheva i Rt-2011-111 avsnitt 52 har det også tyding kor inngripande
vedtaket er. Omsynet til barnets beste kjem eg attende til.
(35) For det andre følgjer det av tilvisinga til "nødvendig for saken" at kravet til utgreiing må
ta utgangspunkt i dei konkrete spørsmåla som forvaltinga skal ta stilling til i den enkelte
saka.
(36) Utgreiingsplikta kan med dette seiast å vera relativ – avhengig av karakteren av saka og
kva som er dei relevante spørsmåla i saka. Utgreiingsplikta må tilpassast dei konkrete
omstenda i saka.
(37) Ved fastlegginga av utgreiingsplikta i denne saka må ein difor ta utgangspunkt i reglane
om familieinnvandring. Utgreiingsplikta, og vurderinga av om UNE har brote mot denne
plikta, må knytast til vilkåra i dei aktuelle heimlane i utlendingslova. 6
(38) Utlendingslova §§ 40 til 52 regulerer ei rekkje typetilfelle av familieinnvandring.
Opphaldsløyve for far som skal ha samvær med norsk barn som bur saman med mor, er
regulert i utlendingslova § 45. Denne regelen krev mellom anna at det er utøvd samvær
med "et visst omfang". Dette vilkåret er presisert i utlendingsforskrifta § 9-3 andre ledd til
å "tilsvare en ettermiddag i uken, annenhver helg, fjorten dager i sommerferien, samt jul
eller påske". Dette svarar til om lag 100 timar i månaden, det vil seie det som kan
karakteriserast som vanleg samvær etter barnelova. Unntak frå dette utgangspunktet finn
ein i forskrifta § 9-3 tredje ledd – "særlige grunner" – som peiker på ei rekkje omstende
som kan ha tyding i den vurderinga. I vår sak er det tale om samværsrett etter
barnevernlova to timar fire gonger i året. Forholdet er dermed ikkje omfatta av § 45.
(39) Utlendingslova § 49 regulerer familieinnvandring i andre tilfelle:
"Dersom sterke menneskelige hensyn tilsier det, kan oppholdstillatelse også gis til andre
familiemedlemmer enn nevnt i §§ 40 til 53, og det kan gjøres unntak fra vilkår knyttet
til referansepersonens status.
Ved vurderingen av om oppholdstillatelse bør innvilges, kan det legges vekt på
innvandringsregulerende hensyn.
I saker som berører barn, skal barnets beste være et grunnleggende hensyn.
Når særlige grunner tilsier det, kan det fastsettes at tillatelsen ikke kan danne grunnlag
for permanent oppholdstillatelse eller at oppholdstillatelsen ikke gir rett til å ta arbeid.
Kongen kan gi nærmere regler i forskrift."
(40) Utlendingslova § 49 første ledd, opphaldsløyve tufta på "sterke menneskelige hensyn", er
ein "kan-regel" og ikkje ein rettigheitsregel. Bakgrunnen for utlendingslova § 49 var
behovet for ein generell heimel for opphaldsløyve der vilkåra i dei meir konkrete reglane
om familieinnvandring ikkje var oppfylt – som ein tryggingsventil mot urimelege
avgjerder i spesielle tilfelle, sjå Ot.prp. nr. 75 (2006–2007) side 226. Førearbeida nemner
ei rekkje typetilfelle – men ingen av desse treff vår sak. Same staden går det fram at dei
omsyna som talar for å gje opphaldsløyve – "sterke menneskelige hensyn" – må vegast
opp mot aktuelle innvandringsregulerande omsyn, jf. § 49 andre ledd. Endeleg går det
fram at det som hovudregel er situasjonen til søkaren som er vurderingstema, og ikkje
situasjonen for referansepersonen. Det vil for vår sak seie at vurderinga i første omgang
må knytast til A – og ikkje til sonen. I og med at § 49 tredje ledd slår fast at barnets beste
skal vera eit grunnleggjande omsyn, må vurderinga likevel også knytast til sonens
situasjon.
(41) Når ein skal vurdere om UNE hadde plikt til ytterlegare utgreiing, må ein først
identifisere kor mykje som etter praksis må til for å få løyve til familieinnvandring. Eg
finn her rettleiing i UNEs praksisnotat om opphaldsløyve til foreldre som skal ha samvær
med barn i Noreg, sist revidert 26. september 2017:
"Avslag blir ofte begrunnet ut fra at det ikke foreligger opplysninger om at avslaget
representerer en større belastning for klagerens barn ut over det som må antas å være
tilfelle i de fleste tilsvarende saker. Avgjørelsene viser til at det må foreligge spesielle og
tungtveiende individuelle omstendigheter for å gi en tillatelse etter utl § 49. … Samvær
som ligger nær opp til det som kreves etter utl §§ 45 og 52 vil ikke i seg selv utgjøre
sterke menneskelige hensyn i lovens forstand. Heller ikke det forhold at klageren
tidligere har bodd flere år sammen med barnet er isolert sett tilstrekkelig. Omfanget av
tidligere samvær og kontakt mellom klageren og barnet kan likevel få betydning i en 7
konkret helhetsvurdering. Det vil avhenge av det fremtidige samværet som klageren
skal ha med barnet. Det kan dermed få betydning for vurderingen hvis samværet skal
trappes opp slik at klageren ligger an til å oppfylle de ordinære vilkårene etter §§ 45 og
52."
(42) I tillegg til praksisnotatet er det for Høgsterett lagt fram eit titals vedtak. Det ligg ikkje
føre noko vedtak der ein søknad er innvilga ut frå eit så lite omfattande samvær som i vår
sak. Dei klagene som kan samanliknast med vår sak, har alle blitt avslått. I dei få klagene
som er teke til følgje, har omfanget av samværet vore monaleg større, eventuelt under
opptrapping, eller av ein slik karakter at samværet har vore heilt nødvendig for barnets
beste. Det er på denne rettslege bakgrunnen at utgreiingsplikta må vurderast i denne saka.
(43) Det første spørsmålet er om sonen skulle ha fått høve til å uttale seg direkte. Både etter
Grunnlova § 104 første ledd andre punktum, Barnekonvensjonen artikkel 12 og
utlendingsforskrifta § 17-3 har barn rett til å bli høyrt. For innhaldet i desse reglane nøyer
eg meg med å vise til fleirtalets votum i plenumsdommen i Rt-2015-1388, avsnitta 142 til
165. I den saka var barnet omlag 6 år, og part, på vedtakstidspunktet. Det sentrale temaet i
nemndsmøtet i UNE var om asylhistoria til foreldra til barnet kunne leggjast til grunn.
I vår sak var sonen til A omlag 5 ½ år, og ikkje part, på vedtakstidspunktet. Det sentrale
temaet var om det låg føre sterke menneskelege omsyn. A og sonen har ikkje
motstridande interesser. Eg kan då ikkje sjå at det var feil å ikkje høyre sonen direkte.
(44) Det neste spørsmålet er om UNE skulle ha bede barnevernstenesta om ei ny uttale.
Barnevernet hadde uttalt seg i januar 2013. I dommen frå Oslo tingrett 30. oktober 2014 –
som oppheva det første klagevedtaket – er det ingen teikn på at A hadde halde fram
omsyn til sonen som ikkje allereie var utgreidd. UNE skulle ta stilling til ei klagesak som
allereie hadde vore handsama med full kontradiksjon i tingretten – og kor omsynet til
barnets beste og sakshandsaminga knytt til dette var tema. Dersom det under
handsaminga av søksmålet i tingretten, eller straks etter dette, hadde kome fram omstende
knytt til sonen som kunne vera avgjerande for vurderinga av "sterke menneskelige
hensyn" for A, ville det vera naturleg at A hadde opplyst om dette, jf. også utlendingslova
§ 93 fjerde ledd første punktum. UNE må kunne forvente at klagaren sjølv tilbyr nye
opplysingar eller dokumentasjon dersom dette er av ein slik karakter at det kan vera
avgjerande, jf. det eg har sagt over om at utgreiingsplikta ikkje kan vurderast lausriven frå
det spørsmålet UNE skal ta stilling til. Eg kan difor ikkje sjå at det var nødvendig for
UNE å ta kontakt med barnevernstenesta før vedtaket i desember 2014.
(45) Eg går endeleg over til spørsmålet om UNEs grunngjeving – knytt til omsynet til barnets
beste – er tilstrekkeleg.
(46) Etter utlendingsforskrifta § 17-1 a er det ei særskilt grunngjevingsplikt for vedtak som
rører ved barn. I slike vedtak skal det etter § 17-1 a første ledd gå fram:
"a) hvilke vurderinger som har vært foretatt av barnets situasjon, herunder
hvordan hensynet til barnets beste er vurdert,
b) hvilke innvandringsregulerende hensyn som er vurdert, og
c) avveiningen som er foretatt mellom eventuelle motstridende hensyn." 8
(47) Grunngjevingsplikta knytt til barnets beste har vore handsama i fleire dommar i
Høgsterett. Det er etter mitt syn tilstrekkeleg å vise til plenumsdommen i Rt-2015-1388,
særleg avsnitta 181 og utetter. Det avgjerande kriteriet vart formulert slik i avsnitt 194:
"Det avgjerande må såleis vere om det etter ei konkret vurdering av vedtaket som
heilskap går fram kva som er barnets beste og at dette omsynet er vektlagt i samsvar
med dei prinsippa eg har gjort greie for."
(48) På liknande måte som utgreiingsplikta er grunngjevingsplikta relativ. Grunngjevinga må
tilpassast sakas art og dei konkrete omstenda. Førstvoterande i plenumsdommen i
Rt-2015-1388 uttalte at grunngjevinga "kunne gjerast enkel i dei tilfella der opphald på
humanitært grunnlag etter praksis klart ikkje vil bli gitt", sjå avsnitt 198. Tilsvarande må
gjelde i vår sak.
(49) Eg går så over til å sjå på den konkrete grunngjevinga i UNEs vedtak. UNE har korrekt
teke utgangspunkt i at utlendingslova § 49 er ein snever unntaksregel, at det etter § 49
andre ledd kan leggjast vekt på innvandringsregulerande omsyn og at det grunnleggande
omsynet til barnets beste i § 49 tredje ledd ikkje utelet at andre omsyn kan ha like stor
eller større tyding. Dette er korrekt – også i relasjon til Barnekonvensjonen artikkel 3,
jf. plenumsdommen i Rt-2012-1985 avsnitt 135 med vidare tilvising til Rt-2009-1261
avsnitt 31 og utetter.
(50) UNEs vurdering av barnets beste tek til med ein omtale av samværsordninga. UNE slår
fast at "barnets beste i denne saken er at samværet gjennomføres og at klageren er i Norge
de 4 gangene i året det er aktuelt med samvær". Vedtaket identifiserer såleis som ein
grunnleggande premiss kva som er det beste for sonen.
(51) Deretter blir samværet vurdert opp mot vilkåret for opphaldsløyve etter utlendingslova
§ 49. UNE peiker her på at sonen heile tida har budd hjå fosterforeldra, at samværet heile
tida har vore svært avgrensa og ligg langt under det omfanget som lovgjevaren har sett på
som tilstrekkeleg etter utlendingslova § 45 og at det ikkje er noko som tyder på at
omfanget vil endre seg monaleg i framtida. UNE viser deretter at saka ikkje skil seg frå
eit større tal saker. Det låg heller ikkje føre opplysingar om at avslag vil vera ein
uakseptabel ulempe for sonen, då kontakten kan oppretthaldast via telefon og internett.
Endeleg drøfter UNE om det ligg føre andre omsyn som kan tilseie familieinnvandring,
men kjem til at dette ikkje er tilfellet.
(52) Etter mitt syn er grunngjevinga tilstrekkeleg etter dei krava som er stilt opp i
utlendingsforskrifta § 17-1 a.
(53) Eg ser til slutt på om vedtaket er i strid med retten til familieliv etter Grunnlova § 102 og
EMK artikkel 8. Desse reglane har eit samanfallande innhald, jf. HR-2016-2554-P og
HR-2017-2015-A. Høgsterett har full prøvingsrett i spørsmålet om vedtaket er i strid med
desse reglane.
(54) Partane er samde om at det er tale om eit inngrep i retten til familieliv. Eg er samd i dette
og finn det tilstrekkeleg å vise til EMDs dom 11. juli 2000 Ciliz mot Nederland avsnitta
59 og 60. Spørsmålet er om vilkåra for å gjera dette inngrepet, er oppfylt.
(55) Vedtaket er fatta på bakgrunn av formell lov; utlendingslova § 49. Det fremjar også eit
legitimt omsyn; det er sikker rett at det enkelte land har rett til å kontrollere innvandring 9
og opphald. Eg viser til EMDs dom 28. juni 2011 Nunez mot Noreg avsnitt 66 og
tilvisingane der. Når det gjeld vilkåret om at avslaget må vera nødvendig i eit demokratisk
samfunn, er det tilstrekkeleg å vise til at A har opphalde seg lenge i Noreg utan løyve. Eg
viser til Nunez mot Noreg avsnitt 70 og tilvisingane der.
(56) Etter dette kan eg ikkje sjå at retten til familieliv etter Grunnlova § 102 og EMK artikkel
8 er krenka for A eller sonen hans.
(57) Min samla konklusjon er etter dette at vedtaket ikkje er ugyldig.
(58) Staten ved UNE har vunne saka, men eg finn ikkje grunn til å tilkjenne staten
sakskostnader for nokon instans, jf. tvistelova § 20-2 tredje ledd bokstav c.
(59) Eg røystar etter dette for slik
D O M :
1. Tingrettens dom, domsslutninga punkt 1, blir stadfesta.
2. Sakskostnader blir ikkje tilkjent for nokon instans.
(60) Dommer Bergh: Jeg er i det vesentlige og i resultatet enig med
førstvoterende.
(61) Dommer Indreberg: Likeså.
(62) Dommer Ringnes: Likeså.
(63) Dommer Matningsdal: Likeså.
(64) Etter røystinga sa Høgsterett slik
D O M :
1. Tingrettens dom, domsslutninga punkt 1, blir stadfesta.
2. Sakskostnader blir ikkje tilkjent for nokon instans.
Rett utskrift blir stadfesta:
NOREGS HØGSTERETT
Den 14. desember 2017 sa Høgsterett dom i
HR-2017-2376-A, (sak nr. 2017/1114), sivil sak, anke over dom,
Staten v/Utlendingsnemnda (Regjeringsadvokaten
v/advokat Karl Otto Thorheim)
mot
A (advokat Halvard Helle)
R Ø Y S T I N G :
(1) Dommar Høgetveit Berg: Saka gjeld spørsmål om eit avslag på søknad om
opphaldsløyve etter utlendingslova § 49 er ugyldig som følgje av sakshandsamingsfeil – i
form av manglande førehandsvarsel, utgreiing eller grunngjeving. Saka reiser vidare
spørsmål om avslaget er ugyldig fordi det er i strid med retten til familieliv etter
Grunnlova § 102 og Den europeiske menneskerettskonvensjonen (EMK) artikkel 8.
(2) A er fødd 00.00.1978. Han søkte asyl i Noreg 17. mars 2005. Utlendingsdirektoratet avslo
søknaden i vedtak 10. juli 2007. Utlendingsnemnda (UNE) avslo As klage i vedtak
20. mars 2009. UNE meinte A ikkje hadde sannsynleggjort at han var frå Sør-Somalia,
slik han hadde oppgjeve i asylsøknaden.
(3) I juli 2009 fekk A ein son med ei norsk kvinne. Sonen vart straks akuttplassert av
barnevernet. I november 2009 fatta Fylkesnemnda for barnevern og sosiale saker i X
vedtak om omsorgsovertaking, og vedtak om at sonen skulle plasserast i fosterheim. Mor
og far, som på dette tidspunktet hadde delt omsorg etter barnelova, fekk samvær to timar
med tilsyn tre gonger i året. Fylkesnemnda la til grunn at mor var tydeleg hemma av
sosial angst, og at sjansane for endringar var sterkt avgrensa. Det var uaktuelt for
fylkesnemnda å akseptere delt omsorg mellom foreldra, primært på grunn av mors
manglande omsorgsevne. Det vart også peikt på at As omsorgsevne ikkje var utgreidd.
Både A og mor kravde rettsleg overprøving av vedtaket.
(4) Parallelt med barnevernsaka, reiste A sak mot mor og kravde dagleg omsorg for sonen
etter barnelova. I dom frå Aust-Telemark tingrett 14. juni 2010 fekk A medhald. 2
(5) Aust-Telemark tingrett opprettheldt omsorgsovertakinga i dom i barnevernsaka
14. desember 2010. Tingretten vurderte A som ein person "som må kunne ha omsorgen
for et lite barn", men kom til at oppheving av den offentlege omsorga ville medføre
"alvorlige problemer" for sonen, jf. barnevernlova § 4-21. Tingretten tok utgangspunkt i
at omsorgsovertakinga ville bli langvarig og sette samværet til to timar fire gonger i året,
utan tilsyn. Mora fekk tilsvarande samvær, men med tilsyn.
(6) A søkte i juli 2009 om opphaldsløyve for familieinnvandring. UDI avslo søknaden i
vedtak 18. februar 2011. A klaga. UNE avslo klaga i vedtak 29. november 2011. A
kravde omgjering. UNE avslo kravet om omgjering 11. april 2013. A tok ut søksmål. I
dom frå Oslo tingrett 30. oktober 2014 vart både klagevedtaket frå 2011 og avgjerda frå
2013 kjent ugyldige. Tingretten meinte UNEs grunngjeving i vurderinga av "barnets
beste" var mangelfull – og at dette også var ein rettsbruksfeil. Staten anka ikkje dommen.
(7) Etter at dommen var rettskraftig, vurderte UNE saka på nytt. I vedtak 17. desember 2014
vart tidlegare vedtak om å avslå As søknad om familieinnvandring oppretthalde.
(8) A tok ut søksmål med krav om at UNEs vedtak var ugyldig. Vidare reiste han krav om
mellombels åtgjerd. Dette vart trekt under hovudforhandlinga. Oslo tingrett sa dom
28. januar 2016 med slik domsslutning:
"1. Staten ved Utlendingsnemnda frifinnes.
2. I sakskostnader betaler A 81 250 – åttientusenfemhundre – kroner til Staten
ved Utlendingsnemnda innen 2 – to – uker fra dommens forkynnelse."
(9) Tingretten fann ingen feil ved vedtaket. A anka til Borgarting lagmannsrett – som sa dom
27. mars 2017 med slik domsslutning:
"1. Utlendingsnemndas vedtak av 17. desember 2014 er ugyldig.
2. I sakskostnader for lagmannsretten betaler staten v/Utlendingsnemnda
110 488 – hundreogtitusenfirehundreogåttiåtte – kroner til A innen 2 uker
etter forkynning av dommen.
3. I sakskostnader for tingretten betaler staten v/Utlendingsnemnda 115 870 –
hundreogfemtusenåttehundreogsytti – kroner til A innen 2 uker etter
forkynning av dommen."
(10) Lagmannsretten kom til at vedtaket hadde sakshandsamingsfeil ved at barnets beste ikkje
var vurdert konkret, og at det låg føre brot på utgreiingsplikta. Lagmannsretten kom til at
feila kunne ha virka inn på vedtaket og sette dette til side som ugyldig. UNE har anka
lagmannsrettens dom – rettsbruken – til Høgsterett.
(11) Det er lagt fram nokre nye dokumentprov for Høgsterett. Saka står elles i den same
stillinga som for lagmannsretten.
(12) Den ankande parten – staten ved Utlendingsnemnda – har særleg halde fram:
(13) Det ligg ikkje føre sakshandsamingsfeil. Det er ikkje plikt til førehandsvarsel ved
klagevedtak. Uansett er det unntaksreglar som er oppfylt. Plikta til utgreiing er oppfylt. 3
Lagmannsretten har teke feil utgangspunkt når den ikkje har vurdert utgreiingsplikta opp
mot dei konkrete spørsmåla som UNE skulle ta stilling til. Grunngjevingsplikta er også
oppfylt; kva som er "barnets beste" er identifisert i vedtaket. Det går også fram korleis
dette omsynet er vekta i den konkrete vurderinga. Under alle omstende kan eventuelle
sakshandsamingsfeil ikkje ha virka inn på resultatet i vedtaket. Vedtaket er godt innanfor
Grunnlova § 102 og EMK artikkel 8.
(14) Den ankande parten har sett fram slik påstand:
"1. Staten frifinnes.
2. Staten tilkjennes sakskostnader for tingrett og lagmannsrett."
(15) Ankemotparten – A – har særleg halde fram: Det ligg føre tre sakshandsamingsfeil: Plikta
til førehandsvarsel er broten ved at vedtaket kom straks etter tingrettens dom og innan A
fekk sett fram merknader. Plikta til utgreiing er broten ved at UNE ikkje har undersøkt
behova til sonen nærare. Plikta til grunngjeving er broten ved at det ikkje går fram at
UNE har lagt tilstrekkeleg vekt på omsynet til barnets beste. Feila kan enkeltvis og samla
ha virka inn på resultatet i vedtaket – slik at dette er ugyldig. I tillegg er vedtaket i strid
med Grunnlova § 102 og EMK artikkel 8.
(16) Ankemotparten har sett fram slik påstand:
"1. Anken forkastes.
2. A tilkjennes sakskostnader på kr 24 000 med tillegg av merverdiavgift knyttet
til anketilsvar til Høyesterett."
(17) Eg er komen til at anken fører fram.
(18) Eg ser først på spørsmålet om vedtaket er ugyldig på grunn av manglande
førehandsvarsel.
(19) Etter forvaltingslova § 16 første ledd første punktum, jf. utlendingslova § 80, skal ein part
som "ikke allerede ved søknad eller på annen måte har uttalt seg i saken", få
førehandsvarsel om saka og høve til å uttale seg innan ein frist. Ordlyden peiker klart i
retning av at det ikkje er nødvendig med slikt varsel når det, som i saka her, dreier seg om
eit avslag på ei klage.
(20) Forvaltingslovkomiteen føreslo ei generell varslingsplikt, sjå NUT 1958: 3 side 457
(lovutkastet § 20). Departementet var ikkje samd i dette og uttalte i Ot.prp. nr. 38
(1964–65) side 58 at
"… regelen om forhåndsvarsling er noe for streng i utkastet for så vidt som unntak bare
er gjort der varsling ikke er praktisk mulig eller vil medføre fare for at vedtaket ikke
kan gjennomføres. Tatt på ordet åpner bestemmelsen i den foreslåtte form ikke engang
adgang til å unnlate varsling overfor den som har søkt eller anmodet om at
myndighetene treffer vedtak. Komiteen har trolig ansett det for underforstått at
forhåndsvarsel kunne unnlates i slike tilfelle (sml. innstillingen s. 180–181);
vedkommende part vil jo her være fullt orientert om at en sak er i gang og at vedtak
kan ventes." 4
(21) Etter dette vart ordlyden redigert, og tilføydd formuleringa som er nedfelt i lova i dag;
"ikke allerede ved søknad eller på annen måte har uttalt seg i saken". Føremålet med
forvaltingslova § 16 er etter dette primært å gjera parten kjent med at sak er reist – og
høve til å forsvare sine interesser. I tillegg gjev varselet parten høve til å førebu seg på
gjennomføringa av vedtaket.
(22) Etter mitt syn var det – etter at A hadde sett fram søknad, klage, krav om omgjering og
søksmål – ikkje nødvendig med nytt førehandsvarsel etter at tingretten hadde oppheva
klagevedtaket. A var godt kjent med saka etter fleire rundar i forvaltinga og den rettslege
prøvinga i tingretten.
(23) Likevel, ettersom UNEs klagevedtak og avslag på krav om omgjering var kjent ugyldige
av tingretten, saka "kom attende" til forvaltinga, og UNE deretter raskt handsama dette
som ei ny omgjeringssak, kan omsynet til kontradiksjon peike mot at UNE burde ha
varsla A om den nye sakshandsaminga og gjeve han ein ny kort frist for merknader. Når
eg ikkje tek stilling til om det ligg føre ei varslingsplikt i ein slik situasjon, er det fordi eg
meiner at eit mogleg manglande varsel under alle omstende ikkje gjer vedtaket ugyldig,
jf. prinsippet i forvaltingslova § 41.
(24) For at ein sakshandsamingsfeil skal føre til ugyldigheit, er det ikkje eit krav at feilen har
virka inn på vedtaket, jf. forvaltingslova § 41. Det er tilstrekkeleg med ein ikkje heilt
fjerntliggande moglegheit for at feilen har fått tyding for vedtaket, sjå seinast
HR-2017-2247-A med tilvisingar, mellom anna til Rt-2009-661 avsnitt 72:
"Vurderingen beror på de konkrete forhold i saken, herunder hvilke feil som er begått
og vedtakets karakter. Der saksbehandlingsfeilen har ledet til mangelfullt eller uriktig
avgjørelsesgrunnlag på et punkt av betydning for vedtaket, eller feilen på annen måte
innebærer tilsidesettelse av grunnleggende fordringer til forsvarlig behandling, skal det
gjennomgående nokså lite til."
(25) Det skal altså ikkje så mykje til. Ut frå dei konkrete omstenda i saka må det vera ein reell
moglegheit for at feilen har fått tyding for resultatet. Vurderinga må ta utgangspunkt i det
materielle spørsmålet forvaltinga skal ta stilling til. Spørsmålet er om det var ein reell
moglegheit for at UNE ville ha gjeve løyve til familieinnvandring dersom UNE først
hadde varsla A om det komande avslaget og gjeve han ein frist for merknader.
(26) Dersom A hadde blitt gjort særskilt merksam på at UNE var innstilt på å avslå kravet på
omgjering også etter at tingretten hadde underkjent tidlegare vedtak frå UNE, ville A
kunne ha innhenta og gjeve dei opplysingane om sonen som no ligg føre. Uavhengig av
tidspunktet for når desse opplysingane faktisk er gjeve, eller ville kunne ha vore gjeve, vil
dei etter mitt syn klart ikkje kunne ha ført til at vedtaket fekk eit anna resultat.
(27) Eg finn her grunn til å nemne at det under handsaminga av saka for domstolane har kome
fram opplysingar om sonens situasjon som ikkje var kjent for UNE på vedtakstidspunktet.
I anken til lagmannsretten uttalte As dåverande prosessfullmektig at ho "akkurat [var]
blitt kjent med at barnet over tid har vært underlagt utredning". Seinare er desse omstenda
nærare skildra og dokumenterte. Det er på det reine at sonen har hatt, og har, fleire
utfordringar og eit stort behov for hjelp i barnehagen og på skulen. Det er likevel ikkje
haldepunkt for at desse omstenda, dersom dei hadde vore kjente for UNE på
vedtakstidspunktet, kunne ha fått tyding for vedtaket. Med det avgrensa samværet som A
har med sonen, vil gjennomføringa av dette uansett få underordna tyding for den 5
helsemessige situasjonen og utviklinga til sonen. Omsynet til sonens utvikling er, som eg
kjem attende til, ut frå UNEs praksis uansett ikkje tilstrekkeleg for å oppfylle vilkåret for
opphald etter utlendingslova § 49.
(28) Det forholdet at UNE ikkje gav nytt førehandsvarsel kan difor under alle omstende ikkje
ha verka inn på resultatet i vedtaket.
(29) Eg går etter dette over til å sjå på spørsmålet om UNE har greidd ut saka tilstrekkeleg.
(30) Utlendingslova kapittel 11 inneheld nokre særlege reguleringar av sakshandsaminga for
utlendingsforvaltinga. Utlendingslova § 93 fjerde ledd første og tredje punktum lyder slik:
"Søkeren plikter å gjøre sitt beste for å fremlegge nødvendig dokumentasjon og
medvirke til innhentingen av nødvendige opplysninger. ... Utlendingsmyndighetene har
et selvstendig ansvar for å innhente nødvendige og tilgjengelige opplysninger før
avgjørelsen blir truffet, jf. forvaltningsloven § 17 første ledd."
(31) Forvaltingslova § 17 første ledd første punktum lyder slik:
"Forvaltningsorganet skal påse at saken er så godt opplyst som mulig før vedtak
treffes."
(32) Etter forvaltingslova § 33 femte ledd har også klageinstansen – UNE – eit tilsvarande
ansvar for at saka er tilstrekkeleg opplyst på vedtakstidspunktet.
(33) Etter ordlyden i forvaltingslova § 17 første ledd og § 33 femte ledd er utgreiingsplikta
generell og svært omfattande. Det ville likevel føre til unødig ressursbruk om forvaltinga
hadde plikt til å greie ut forhold som var utan tyding for saka. Det følgjer difor allereie av
føremålet, framheva i førearbeida, at ein ikkje kan ta den generelle utgreiingsplikta heilt
på ordet, jf. NUT 1958: 3 side 161:
"Formålet med saksforberedelsen er å skaffe til veie alt det materiale av faktisk og
rettslig art som er nødvendig for sakens avgjørelse."
(34) For det første følgjer det av tilvisinga til "nødvendig" at kravet til grundigheit må tuftast
på ei avveging mellom omsynet til å oppnå eit forsvarleg resultat og ein tenleg
ressursbruk. Som framheva i Rt-2011-111 avsnitt 52 har det også tyding kor inngripande
vedtaket er. Omsynet til barnets beste kjem eg attende til.
(35) For det andre følgjer det av tilvisinga til "nødvendig for saken" at kravet til utgreiing må
ta utgangspunkt i dei konkrete spørsmåla som forvaltinga skal ta stilling til i den enkelte
saka.
(36) Utgreiingsplikta kan med dette seiast å vera relativ – avhengig av karakteren av saka og
kva som er dei relevante spørsmåla i saka. Utgreiingsplikta må tilpassast dei konkrete
omstenda i saka.
(37) Ved fastlegginga av utgreiingsplikta i denne saka må ein difor ta utgangspunkt i reglane
om familieinnvandring. Utgreiingsplikta, og vurderinga av om UNE har brote mot denne
plikta, må knytast til vilkåra i dei aktuelle heimlane i utlendingslova. 6
(38) Utlendingslova §§ 40 til 52 regulerer ei rekkje typetilfelle av familieinnvandring.
Opphaldsløyve for far som skal ha samvær med norsk barn som bur saman med mor, er
regulert i utlendingslova § 45. Denne regelen krev mellom anna at det er utøvd samvær
med "et visst omfang". Dette vilkåret er presisert i utlendingsforskrifta § 9-3 andre ledd til
å "tilsvare en ettermiddag i uken, annenhver helg, fjorten dager i sommerferien, samt jul
eller påske". Dette svarar til om lag 100 timar i månaden, det vil seie det som kan
karakteriserast som vanleg samvær etter barnelova. Unntak frå dette utgangspunktet finn
ein i forskrifta § 9-3 tredje ledd – "særlige grunner" – som peiker på ei rekkje omstende
som kan ha tyding i den vurderinga. I vår sak er det tale om samværsrett etter
barnevernlova to timar fire gonger i året. Forholdet er dermed ikkje omfatta av § 45.
(39) Utlendingslova § 49 regulerer familieinnvandring i andre tilfelle:
"Dersom sterke menneskelige hensyn tilsier det, kan oppholdstillatelse også gis til andre
familiemedlemmer enn nevnt i §§ 40 til 53, og det kan gjøres unntak fra vilkår knyttet
til referansepersonens status.
Ved vurderingen av om oppholdstillatelse bør innvilges, kan det legges vekt på
innvandringsregulerende hensyn.
I saker som berører barn, skal barnets beste være et grunnleggende hensyn.
Når særlige grunner tilsier det, kan det fastsettes at tillatelsen ikke kan danne grunnlag
for permanent oppholdstillatelse eller at oppholdstillatelsen ikke gir rett til å ta arbeid.
Kongen kan gi nærmere regler i forskrift."
(40) Utlendingslova § 49 første ledd, opphaldsløyve tufta på "sterke menneskelige hensyn", er
ein "kan-regel" og ikkje ein rettigheitsregel. Bakgrunnen for utlendingslova § 49 var
behovet for ein generell heimel for opphaldsløyve der vilkåra i dei meir konkrete reglane
om familieinnvandring ikkje var oppfylt – som ein tryggingsventil mot urimelege
avgjerder i spesielle tilfelle, sjå Ot.prp. nr. 75 (2006–2007) side 226. Førearbeida nemner
ei rekkje typetilfelle – men ingen av desse treff vår sak. Same staden går det fram at dei
omsyna som talar for å gje opphaldsløyve – "sterke menneskelige hensyn" – må vegast
opp mot aktuelle innvandringsregulerande omsyn, jf. § 49 andre ledd. Endeleg går det
fram at det som hovudregel er situasjonen til søkaren som er vurderingstema, og ikkje
situasjonen for referansepersonen. Det vil for vår sak seie at vurderinga i første omgang
må knytast til A – og ikkje til sonen. I og med at § 49 tredje ledd slår fast at barnets beste
skal vera eit grunnleggjande omsyn, må vurderinga likevel også knytast til sonens
situasjon.
(41) Når ein skal vurdere om UNE hadde plikt til ytterlegare utgreiing, må ein først
identifisere kor mykje som etter praksis må til for å få løyve til familieinnvandring. Eg
finn her rettleiing i UNEs praksisnotat om opphaldsløyve til foreldre som skal ha samvær
med barn i Noreg, sist revidert 26. september 2017:
"Avslag blir ofte begrunnet ut fra at det ikke foreligger opplysninger om at avslaget
representerer en større belastning for klagerens barn ut over det som må antas å være
tilfelle i de fleste tilsvarende saker. Avgjørelsene viser til at det må foreligge spesielle og
tungtveiende individuelle omstendigheter for å gi en tillatelse etter utl § 49. … Samvær
som ligger nær opp til det som kreves etter utl §§ 45 og 52 vil ikke i seg selv utgjøre
sterke menneskelige hensyn i lovens forstand. Heller ikke det forhold at klageren
tidligere har bodd flere år sammen med barnet er isolert sett tilstrekkelig. Omfanget av
tidligere samvær og kontakt mellom klageren og barnet kan likevel få betydning i en 7
konkret helhetsvurdering. Det vil avhenge av det fremtidige samværet som klageren
skal ha med barnet. Det kan dermed få betydning for vurderingen hvis samværet skal
trappes opp slik at klageren ligger an til å oppfylle de ordinære vilkårene etter §§ 45 og
52."
(42) I tillegg til praksisnotatet er det for Høgsterett lagt fram eit titals vedtak. Det ligg ikkje
føre noko vedtak der ein søknad er innvilga ut frå eit så lite omfattande samvær som i vår
sak. Dei klagene som kan samanliknast med vår sak, har alle blitt avslått. I dei få klagene
som er teke til følgje, har omfanget av samværet vore monaleg større, eventuelt under
opptrapping, eller av ein slik karakter at samværet har vore heilt nødvendig for barnets
beste. Det er på denne rettslege bakgrunnen at utgreiingsplikta må vurderast i denne saka.
(43) Det første spørsmålet er om sonen skulle ha fått høve til å uttale seg direkte. Både etter
Grunnlova § 104 første ledd andre punktum, Barnekonvensjonen artikkel 12 og
utlendingsforskrifta § 17-3 har barn rett til å bli høyrt. For innhaldet i desse reglane nøyer
eg meg med å vise til fleirtalets votum i plenumsdommen i Rt-2015-1388, avsnitta 142 til
165. I den saka var barnet omlag 6 år, og part, på vedtakstidspunktet. Det sentrale temaet i
nemndsmøtet i UNE var om asylhistoria til foreldra til barnet kunne leggjast til grunn.
I vår sak var sonen til A omlag 5 ½ år, og ikkje part, på vedtakstidspunktet. Det sentrale
temaet var om det låg føre sterke menneskelege omsyn. A og sonen har ikkje
motstridande interesser. Eg kan då ikkje sjå at det var feil å ikkje høyre sonen direkte.
(44) Det neste spørsmålet er om UNE skulle ha bede barnevernstenesta om ei ny uttale.
Barnevernet hadde uttalt seg i januar 2013. I dommen frå Oslo tingrett 30. oktober 2014 –
som oppheva det første klagevedtaket – er det ingen teikn på at A hadde halde fram
omsyn til sonen som ikkje allereie var utgreidd. UNE skulle ta stilling til ei klagesak som
allereie hadde vore handsama med full kontradiksjon i tingretten – og kor omsynet til
barnets beste og sakshandsaminga knytt til dette var tema. Dersom det under
handsaminga av søksmålet i tingretten, eller straks etter dette, hadde kome fram omstende
knytt til sonen som kunne vera avgjerande for vurderinga av "sterke menneskelige
hensyn" for A, ville det vera naturleg at A hadde opplyst om dette, jf. også utlendingslova
§ 93 fjerde ledd første punktum. UNE må kunne forvente at klagaren sjølv tilbyr nye
opplysingar eller dokumentasjon dersom dette er av ein slik karakter at det kan vera
avgjerande, jf. det eg har sagt over om at utgreiingsplikta ikkje kan vurderast lausriven frå
det spørsmålet UNE skal ta stilling til. Eg kan difor ikkje sjå at det var nødvendig for
UNE å ta kontakt med barnevernstenesta før vedtaket i desember 2014.
(45) Eg går endeleg over til spørsmålet om UNEs grunngjeving – knytt til omsynet til barnets
beste – er tilstrekkeleg.
(46) Etter utlendingsforskrifta § 17-1 a er det ei særskilt grunngjevingsplikt for vedtak som
rører ved barn. I slike vedtak skal det etter § 17-1 a første ledd gå fram:
"a) hvilke vurderinger som har vært foretatt av barnets situasjon, herunder
hvordan hensynet til barnets beste er vurdert,
b) hvilke innvandringsregulerende hensyn som er vurdert, og
c) avveiningen som er foretatt mellom eventuelle motstridende hensyn." 8
(47) Grunngjevingsplikta knytt til barnets beste har vore handsama i fleire dommar i
Høgsterett. Det er etter mitt syn tilstrekkeleg å vise til plenumsdommen i Rt-2015-1388,
særleg avsnitta 181 og utetter. Det avgjerande kriteriet vart formulert slik i avsnitt 194:
"Det avgjerande må såleis vere om det etter ei konkret vurdering av vedtaket som
heilskap går fram kva som er barnets beste og at dette omsynet er vektlagt i samsvar
med dei prinsippa eg har gjort greie for."
(48) På liknande måte som utgreiingsplikta er grunngjevingsplikta relativ. Grunngjevinga må
tilpassast sakas art og dei konkrete omstenda. Førstvoterande i plenumsdommen i
Rt-2015-1388 uttalte at grunngjevinga "kunne gjerast enkel i dei tilfella der opphald på
humanitært grunnlag etter praksis klart ikkje vil bli gitt", sjå avsnitt 198. Tilsvarande må
gjelde i vår sak.
(49) Eg går så over til å sjå på den konkrete grunngjevinga i UNEs vedtak. UNE har korrekt
teke utgangspunkt i at utlendingslova § 49 er ein snever unntaksregel, at det etter § 49
andre ledd kan leggjast vekt på innvandringsregulerande omsyn og at det grunnleggande
omsynet til barnets beste i § 49 tredje ledd ikkje utelet at andre omsyn kan ha like stor
eller større tyding. Dette er korrekt – også i relasjon til Barnekonvensjonen artikkel 3,
jf. plenumsdommen i Rt-2012-1985 avsnitt 135 med vidare tilvising til Rt-2009-1261
avsnitt 31 og utetter.
(50) UNEs vurdering av barnets beste tek til med ein omtale av samværsordninga. UNE slår
fast at "barnets beste i denne saken er at samværet gjennomføres og at klageren er i Norge
de 4 gangene i året det er aktuelt med samvær". Vedtaket identifiserer såleis som ein
grunnleggande premiss kva som er det beste for sonen.
(51) Deretter blir samværet vurdert opp mot vilkåret for opphaldsløyve etter utlendingslova
§ 49. UNE peiker her på at sonen heile tida har budd hjå fosterforeldra, at samværet heile
tida har vore svært avgrensa og ligg langt under det omfanget som lovgjevaren har sett på
som tilstrekkeleg etter utlendingslova § 45 og at det ikkje er noko som tyder på at
omfanget vil endre seg monaleg i framtida. UNE viser deretter at saka ikkje skil seg frå
eit større tal saker. Det låg heller ikkje føre opplysingar om at avslag vil vera ein
uakseptabel ulempe for sonen, då kontakten kan oppretthaldast via telefon og internett.
Endeleg drøfter UNE om det ligg føre andre omsyn som kan tilseie familieinnvandring,
men kjem til at dette ikkje er tilfellet.
(52) Etter mitt syn er grunngjevinga tilstrekkeleg etter dei krava som er stilt opp i
utlendingsforskrifta § 17-1 a.
(53) Eg ser til slutt på om vedtaket er i strid med retten til familieliv etter Grunnlova § 102 og
EMK artikkel 8. Desse reglane har eit samanfallande innhald, jf. HR-2016-2554-P og
HR-2017-2015-A. Høgsterett har full prøvingsrett i spørsmålet om vedtaket er i strid med
desse reglane.
(54) Partane er samde om at det er tale om eit inngrep i retten til familieliv. Eg er samd i dette
og finn det tilstrekkeleg å vise til EMDs dom 11. juli 2000 Ciliz mot Nederland avsnitta
59 og 60. Spørsmålet er om vilkåra for å gjera dette inngrepet, er oppfylt.
(55) Vedtaket er fatta på bakgrunn av formell lov; utlendingslova § 49. Det fremjar også eit
legitimt omsyn; det er sikker rett at det enkelte land har rett til å kontrollere innvandring 9
og opphald. Eg viser til EMDs dom 28. juni 2011 Nunez mot Noreg avsnitt 66 og
tilvisingane der. Når det gjeld vilkåret om at avslaget må vera nødvendig i eit demokratisk
samfunn, er det tilstrekkeleg å vise til at A har opphalde seg lenge i Noreg utan løyve. Eg
viser til Nunez mot Noreg avsnitt 70 og tilvisingane der.
(56) Etter dette kan eg ikkje sjå at retten til familieliv etter Grunnlova § 102 og EMK artikkel
8 er krenka for A eller sonen hans.
(57) Min samla konklusjon er etter dette at vedtaket ikkje er ugyldig.
(58) Staten ved UNE har vunne saka, men eg finn ikkje grunn til å tilkjenne staten
sakskostnader for nokon instans, jf. tvistelova § 20-2 tredje ledd bokstav c.
(59) Eg røystar etter dette for slik
D O M :
1. Tingrettens dom, domsslutninga punkt 1, blir stadfesta.
2. Sakskostnader blir ikkje tilkjent for nokon instans.
(60) Dommer Bergh: Jeg er i det vesentlige og i resultatet enig med
førstvoterende.
(61) Dommer Indreberg: Likeså.
(62) Dommer Ringnes: Likeså.
(63) Dommer Matningsdal: Likeså.
(64) Etter røystinga sa Høgsterett slik
D O M :
1. Tingrettens dom, domsslutninga punkt 1, blir stadfesta.
2. Sakskostnader blir ikkje tilkjent for nokon instans.
Rett utskrift blir stadfesta: