LA-1995-832

Instans:	Agder lagmannsrett - Dom
Dato:	1996-08-05
Publisert:	LA-1995-00832
Stikkord:	Eiendom
Sammendrag:
Saksgang:	Aust-Telemark jordskifterett - Agder lagmannsrett LA-1995-00832.
Parter:	Ankande part: Anders A. Innleggen (Prosessfullmektig: H.r.advokat Thorstein Vale). Ankemotpart: Torstein Heldal, Ståle Bergskås, Inge Innleggen, Stanley Jacobsen (Prosessfullmektig: Advokat Nils Juel).
Forfatter:	Førstelagmann Arne Christiansen. Lagdommer Asbjørn Nes Hansen. Ekstraord. lagdommer John Årseth
Lovhenvisninger:	Tvistemålsloven (1915) §16, §180, §356, §358, Hevdslova (1966) §10, Jordskifteloven (1979) §63

I sak som galdt rettsutgreiing og bruksordning sa Aust-Telemark jordskifterett 22. juni 1995 dom med slik domsslutning:

"1. Andres A. Innleggen, eier av gnr. 10 bnr. 7 i Bø kommune, har vegrett fra gnr. 10 og sydover gnr. 9 bnr. 58 i Bø kommune til Heldalsvegen påtreffes.

Vegens bredde er maksimalt 1,5 m og kan ikke trafikkeres av traktor eller bil.

2. Sakskostnader til juridisk bistand tilkjennes ikke.

3. Dommen settes til påanke fra forkynnelse."

Dei nærare faktiske omstenda i saka, partsutsegnene for jordskifteretten og grunngjevinga for resultatet går fram av domen.

Andres A. Innleggen, med advokat Thorstein Vale som prosessfullmektig, har anka jordskifterettsdomen til Agder lagmannsrett, så langt gjeld avgjerda om vegbreidde og bruken av traktor og bil. Det er sett fram påstand om at vegretten skal gjelda framkomst med dei køyre- og transportmiddel og reiskapar som til kvar tid vanleg vert nytta i landbruket. Torstein Heldal m.fl., med advokat Nils Juel som prosessfullmektig, har teke til motmæle og prinsipalt påstått anken avvist av di kravet til ankesum ikkje er oppfylt, subsidiært at domen vert stadfest. Under ankeførebuinga kom førebuande domar i lagmannsretten til at det ut frå det som så langt låg føre, ikkje var grunnlag for avvising.

Det var ankeførehaving i Bø 30. juli 1996. Dei fleste av partane møtte og gav forklaring, slik det går fram av rettsboka. To vitne forklara seg. Prosessfullmektigane dokumenterte nokre skriftlege prov som vert nemnde nedanfor så langt det trengst for avgjerda. Retten, saman med partar, prosessfullmektigar og vitne, synfór den omstridde vegen og nærliggjande område.

Ankeparten v/advokat Vale har halde fram at kravet til ankesum tvillaust er oppfylt, slik at det ikkje er grunnlag for å avvisa anken. Den andre tilkomstvegen som ankeparten nyttar, til Lifjellvegen, er bratt og vanskeleg framkomeleg vinterstid, og inneber ein monaleg omveg samanlikna med den omstridde vegen. Ved å køyra over Heldal inn på Folkestadvegen kjem ein òg unna noko av trafikken i tilknyting til Telemark Sommarland.

Tvisten for lagmannsretten gjeld einast innhaldet av vegretten - om vegen kan trafikkerast med motorkøyretøy i samband med gardsdrifta på eigedomen til ankeparten. Rettsgrunnlaget for vegen og fastlegginga av vegtraséen er rettskraftig avgjort av jordskifteretten, ettersom det ikkje er motanka. Så langt ankemotpartane går til åtak på den rettskraftige delen av domen, må dette avvisast på prosessuelt grunnlag.

Og jamvel om ein går inn på realiteten, har tankane til ankemotpartane om ein annan vegtrasé enn den som jordskifteretten har fastsett, ikkje noko for seg. Det at vegretten som er skildra i skøytet frå 1907 skulle gjelda ein veg som går frå Myrmoen og nordover, i staden for bort til Heldal, er ein heilt ny konstruksjon som er framsett under ankeførehavinga. Vegen over Heldalsgardane var frå gamalt eit naturleg vegsamband når ein skulle til Hørte og vidare utover. Også folk frå Eika, som Innleggeneigedomen vart utskild frå, nytta denne vegen.

Den vegretten som eigedomen til ankeparten fekk i 1907-skøytet, var ein "fuld og fri Ret til Kjørevei". Ankesaka reiser eit reint rettsleg spørsmål, og må avgjerast ut frå ei tolking av heimelsgrunnlaget. I dette stykket er det ein svært omfattande rettspraksis, som viser at behovet på rettshavareigedomen er avgjerande for omfanget av vegretten. I denne saka har ein å gjera med ei svært sterk ordlegging i skøytet som ikkje etterlt tvil om at det fulle behovet på Innleggeneigedomen skal dekkjast. Det er tale om einaste lovlege tilkomst til eigedomen - eit etablert vegsamband som har vore nytta som køyreveg i alle år. Eigaren av Innleggen har vore inne i biletet i samband med omlegging av vegen forbi tunet på Øvre Heldal, og det viser at eigedomen vart oppfatta å ha ein rett til å bruka vegen.

Retten til å bruka vegen som køyreveg er ikkje bortfallen ved frihevd.

Ankeparten har for lagmannsretten sett fram slik påstand:

"1. I Aust-Telemark jordskifteretts slutning i sak nr. 11/1994, skal formuleringen i pkt. 1, annet punktum, utgå og forandres til følgende formulering:

Vegretten omfatter rett til fremkomst med de til enhver tid vanligvis benyttede kjøre- og transportmidler og redskaper i landbruket.

2. Andres A. Innleggen tilkjennes saksomkostninger hos ankemotpartene in solidum, både for jordskifteretten og lagmannsretten."

Ankemotpartane v/advokat Juel har prinsipalt halde fram at kravet til ankesum ikkje er oppfylt. Den omstridde vegen har inga nytte eller verdi for landbruksdrifta på eigedomen til ankeparten, av di bruket har ein langt betre tilkomstveg annan stad, til Lifjellvegen. Når ein tek omsyn til vedlikehaldskostnadene på vegen, må det snarare vera tale om ein negativ verdi for ankeparten.

Subsidiært har ankepartane halde fram at domen i jordskifteretten må stadfestast. Eigedomen til ankeparten har ikkje nokon særrett til å bruka den omstridde vegen, som ikkje er tenleg som køyreveg, men vert nytta av skuleborn og andre som gangveg. Men av di jordskifteretten berre gav dom for ein rett til gangveg, er dette til å leva med, og det vart difor ikkje motanka. For lagmannsretten vil ankemotpartane likevel gjera gjeldande, til støtte for påstanden om stadfesting av den påanka domen, at det ikkje er tale om nokon særrett for eigedomen til ankeparten.

Ei tolking av skøytet frå 1907 viser at eigedomen til ankeparten fekk to alternative vegtraséar - bruket skulle ha vegrett over Myrmoen til allfarvegen dersom vegen over Dammoen vart sløyfa. Men provføringa har vist at vegen over Dammoen opp mot den noverande Lifjellvegen aldri vart nedlagd. Den gamle vegen var i bruk til dess det vart bygt ny veg i 1954 - den tilkomsten som no vert nytta. Det må føra til at vegretten over Myrmoen ikkje vart aktuell i det heile, og ankeparten kan såleis ikkje få medhald i påstanden sin.

Under alle omstende har jordskifteretten tolka skøytet urett med omsyn til kvar Innleggeneigedomen har vegrett. Den vegen som er nemnt i skøytet, må ha gått frå Myrmoen i nordvestleg lei opp mot den gamle allfarvegen, og ikkje bort til Heldal. Eigaren av gnr. 10 bnr. 1, som Innleggen vart utskild frå, kan ikkje ha gjeve det utskilde bruket vegrett på annanmanns grunn. På den tida var det heller ikkje brukbar køyreveg over bekken ved Heldal, og ferdsla både frå Heldal og Innleggen gjekk i retning mot Oterholt, som var eit naturleg sentrum tidlegare.

Ankemotpartane gjer òg gjeldande at retten til å nytta den omstridde vegen som køyreveg er bortfallen etter reglane om frihevd, jf. hevdslova §10. Vegretten er ikkje tinglyst på Heldaleigedomane. Jamvel om det har vore noko bilkøyring på vegen frå Innleggeneigedomen, er det tale om ein så sparsam bruk at han ikkje har fråteke Heldaleigarane deira aktsame gode tru. Det var fyrst kring 1990 at ankeparten meir tok vegen i bruk til motorisert ferdsle, etter at vegstrekninga ved Heldalkrysset var opprusta av ein av ankemotpartane.

Ankemotpartane har sett fram slik påstand:

"1. Prinsipalt:

Saken avvises.

Subsidiært:

Jordskifterettens dom stadfestes.

2. I begge tilfelle:

Ankemotpartene tilkjennes saksomkostninger for lagmannsretten."

Lagmannsretten ser saka slik:

Det er sett fram ein avvisingspåstand frå ankemotpartane si side. Ut frå det som ligg føre, og etter å ha sett tilhøva på staden, er lagmannsretten under noko tvil komen til at ankesumkravet i tvistemålsloven §356, jf. jordskiftelova §63, må reknast å vera oppfylt, slik at anken vert fremja. I denne samanhengen har ein m.a. lagt vekt på at tilkomsten til Lifjellvegen inneber ein omveg samanlikna med den omstridde tilkomsten, ved ferdsle mot Bø sentrum. Det fylgjer dessutan av tvistemålsloven §16 fyrste leden, jf. §358 siste leden, at ei påbyrja ankeførehaving kan halda fram og saka pådømast jamvel om det viser seg at retten "efter reglerne om tvistegjenstandens værdi ikke er domsmyndig".

Den tidlegare husmannsplassen Innleggen, gnr. 10 bnr. 7, vart utskild frå ein av Eikagardane, gnr. 10 bnr. 1, i 1907. Ved skøyte same året vart eigedomen seld som "Arbeiderbrug". Kjøparen skulle etter heimelsdokumentet ha "fuld og fri Ret til Kjørevei fra "Indlæggen" over Myremoen til Alfarveien, men skal den gamle Kjørevei fra Udhusene paa Indlæggen op Dammoen sløifes". Eit skøyte frå 1919 i samband med vidaresal av eigedomen synest i det meste vera ei rein avskrift av 1907skøytet, og har nett dei same formuleringane om vegretten. Ein kan ikkje sjå at skøytet frå 1919 kan vera til noko hjelp for tolkinga av det fyrste skøytet.

Ankeparten gjer gjeldande at den fyrste vegen som er nemnd i skøytet, går frå Innleggen bort til det som partane er samde om vert kalla Myrmoen, og vidare til Heldalsgardane. Den fyrste strekninga av vegen ligg på grunn som høyrer til gnr. 10 bnr. 1, og den siste strekninga på grunnen til Nedre Heldal, gnr. 9 bnr. 58. Eigaren av sistnemnde eigedom er ein av ankemotpartane, medan eigaren av gnr. 10 bnr. 1 ikkje er part i saka. Dei andre ankemotpartane representerer eigedomar som ligg i nærleiken av den omstridde vegen.

Ankeparten gjer vidare gjeldande at han med grunnlag i skøytet frå 1907 har rett til å nytta den omstridde vegen til motorisert ferdsle. Lagmannsretten held det for sannsynleg ut frå provføringa at den omstridde vegen over Heldalsgardane har vore ein del nytta av folk på Innleggen opp gjennom åra, også til køyring med hest i eldre tider. Men ankeparten har ikkje for lagmannsretten gjort gjeldande at denne bruken har skapt nokon rett. Det han har halde fram, er at omfanget av vegretten må avgjerast ut frå ei tolking av dokumenta som vegretten fylgjer av. På bakgrunn av det ankemotpartane har gjort gjeldande, reiser det seg etter dette for lagmannsretten spørsmål om den vegen som er skildra i skøytet, er same vegen som denne tvisten gjeld.

Slik skøytet er ordlagt med omsyn til vegretten, synest det ikkje særleg tvilsamt at det utskilde småbruket fekk to alternative tilkomstvegar - veg over Myrmoen eller veg over Dammoen. Grunnen kan vera at seljaren - bonden på Eika - ynskte å sleppa ferdsle over Dammoen, utan at ein veit noko visst om det. Men ettersom det var tale om alternative vegar frå bruket, synest det rimeleg å rekna med at dei båe enda ut i den same "allfarvegen". Partane er usamde om korleis vegsystemet var i 1907. Ut frå framlagde gamle kart synest det ikkje ha gått nokon "allfarveg" forbi Heldal då, derimot ein veg noko lenger aust. Det er opplyst at det fyrst vart bygt bru over Bøelva ved Folkestad i 1924.

Ankemotpartane har hevda at det tidlegare gjekk ferdsle frå Heldal i nordvestleg lei over Myrmoen og opp mot der den noverande Lifjellvegen går. Ferdsla var orientert mot Oterholt, som var eit sentrum i Bøbygda tidlegare. Lagmannsretten er samd med ankemotpartane i at det i skøytet frå 1907 mest sannsynleg må vera meint ein veg frå Innleggen bort til Myrmoen, som så knytte seg til ein veg som gjekk nordvestover opp mot "allfarvegen". Dermed ville ein koma ut på hovudvegen om lag på same staden som vegen opp Dammoen. Ei slik tolking av skøytet fører òg til at dei to alternative vegane som Eikamannen gav det utskilde "arbeidarbruket", båe låg på hans eigen grunn, gnr. 10 bnr. 1.

Den forståinga av heimelsdokumentet som lagmannsretten har kome til, fører til at eigedomen Innleggen ikkje fekk nokon vegrett over Heldaleigedomar i det heile. Men ettersom domen i jordskifteretten ikkje er anka av Heldalsida, vert den rettskraftige delen av domen ståande - at Innleggeneigedomen har ein vegrett over eigedomen Nedre Heldal, gnr. 9 bnr. 58. På den andre sida må denne tolkinga av 1907-dokumentet føra til at det heller ikkje er grunnlag for å gje dom for ein meir omfattande vegrett for Innleggen enn det som fylgjer av jordskifterettsdomen. Anken kan difor ikkje føra fram, og jordskifterettsdomen må stadfestast så langt han er påanka.

Det skal nemnast at jamvel om delar av jordskifterettsdomen er rettskraftig, kan dette ikkje vera til hinder for at lagmannsretten prejudisielt legg til grunn ei anna oppfatning av 1907-skøytet enn jordskifteretten. Ankemotpartane måtte nok ha motanka dersom dei ville gjera gjeldande at ankeparten på grunnlag av 1907-skøytet hadde vegrett ein annan stad på deira eigedomar. Når dei hevdar at ankeparten ikkje har nokon vegrett der i det heile, men likevel godtek resultatet i domen frå jordskifteretten, bør det ikkje vera naudsynt for ankemotpartane å motanka.

Etter dette vert domen - så langt han er påanka - stadfest i resultatet, men med slik grunngjeving som nemnt ovanfor. Stadfestinga omfattar òg kostnadsavgjerda.

Når det gjeld sakskostnadene for lagmannsretten, har saka bode på slik tvil at ankeparten bør fritakast for kostnadsansvaret i samsvar med unntaksregelen i tvistemålsloven §180 fyrste leden.

Domen er samrøystes.

Domsslutning:

1. Domen i jordskifteretten vert stadfest så langt han er påanka.

2. Kvar av partane ber sine kostnader for lagmannsretten.