LA-1996-557
| Instans: | Agder lagmannsrett - Dom |
|---|---|
| Dato: | 1997-07-31 |
| Publisert: | LA-1996-00557 |
| Stikkord: | |
| Sammendrag: | |
| Saksgang: | Vest-Telemark jordskifterett nr: 2/1994 - Agder lagmannsrett LA-1996-00557 A. ANke til Høyesterett nektet fremmet, HR-1998-00125K . |
| Parter: | Ankande part: Bergit Mikkelsen, Einar Mikkelsen, Halvard K. Grythe (Prosessfullmektig: Advokat Torgeir Lilleland). Ankemotpart: Torbjørg Skar, Øyvind Skar (Prosessfullmektig: Advokat Hilde Vale). |
| Forfatter: | Lagdomar Asbjørn Nes Hansen, formann, Kst. lagdomar Jahn Mydland, Sorenskrivar Harald Jølle |
| Lovhenvisninger: | Tvistemålsloven (1915) §172, §180, Vassdragsloven (1940) §2 |
Eigarane av Rolleivstad, gnr. 48 bnr. 1, og Gryte søndre, gnr. 50 bnr. 1, kravde 14. januar 1994 grensegang mot eigedomen Gryte nordre, gnr. 49 bnr. 1, alle i Fyresdal. Saka galdt òg eigedomen "Sveigstølheien med Østre Sveigstøl", gnr. 50 bnr. 7, som vert ått av dei same eigarane som gnr. 49 bnr. 1. Under grensegangssaka var det tvist om grensene for tre område i heia under dei nemnde eigedomane. Vest-Telemark jordskifterett sa dom i tvistane 8. november 1995 med slik domsslutning:
1. "Grensa mellom Rolleivstad, gnr. 48, bnr. 1, eiere Bergit og Einar Mikkelsen, og Gryte nordre, gnr. 49, bnr. 1, eiere Torbjørg og Øyvind Skar, skal gå fra deild nr. 1 ved Arnettmyra over deild nr. 12, 11 og 10 til deild nr. 9 ved Ljostjønnbekken.
2. Grensa mellom Gryte nordre, gnr. 49, bnr. 1, eiere Torbjørg og Øyvind Skar, og Gryte søndre, gnr. 50, bnr. 1, eier Halvard K. Grythe, skal gå fra deild nr. 3 i Dromslitøane til deild nr. 4 på Sveigstøylvarden.
3. Grensa mellom Gryte søndre, gnr. 50, bnr. 1, eier Halvard K. Grythe, og Sveigstølheien med østre Sveigstølen, gnr. 50, bnr. 7, eiere Torbjørg og Øyvind Skar, skal gå fra djupålen i Homvassåa over deild nr. 19a til deild nr. 21 og videre med retning på osen i Kjæddingbekken til gnr. 49, bnr. 1 påtreffes i Homvatnet.
4. Bergit og Einar Mikkelsen betaler andel av sakskostnader med kr 20.000 til Torbjørg og Øyvind Skar innen 15 - femten - dager.
5. Dommen stilles til påanke straks."
Bakgrunnen for tvistane, partsutsegnene og påstandane for jordskifteretten, og grunngjevinga for resultata jordskifteretten kom til, går fram av domen.
Bergit og Einar Mikkelsen, med advokat Torgeir Lilleland som prosessfullmektig, har anka jordskifterettsdomen til Agder lagmannsrett, så langt gjeld eigedomen deira, Rolleivstad. Anken frå desse gjeld såleis pkt. 1 i domsslutninga, og dessutan sakskostnadsavgjerda, pkt. 4. Halvard K. Grythe, eigar av Søndre Gryte, med same prosessfullmektig, har anka så langt han ikkje fekk medhald i påstanden sin for jordskifteretten. Anken hans gjeld såleis pkt. 2 i domsslutninga, og dessutan kostnadsavgjerda. Motpartane, Torbjørg og Øyvind Skar, med advokat Hilde Vale som prosessfullmektig, har i anketilsvar teke til motmæle og påstått jordskifterettsdomen stadfest. Dessutan har Torbjørg og Øyvind Skar motanka - i form av aksessorisk motanke - med omsyn til den grensetvisten dei tapte i jordskifteretten, pkt. 3 i domsslutninga, og kostnadsavgjerda for denne tvisten. Halvard K. Grythe har kome med tilsvar til motanken og har under ankeførehavinga påstått jordskifterettsdomen stadfest med omsyn til denne tvisten.
Etter dette er heile avgjerda åt jordskifteretten anka til lagmannsretten. Både hovudanke og motanke rettar seg mot provsvurderinga og rettsbruken til jordskifteretten. Hovudanken gjeld det som av lagmannsretten vert kalla tvist 1 og 2, medan motanken gjeld tvist 3. Tvist 1 gjeld grensa mellom Rolleivstad (gnr. 48 bnr. 1) og Nordihus Gryte med Sveigstøylheia (gnr. 49 bnr. 1 og gnr. 50 bnr. 7) i området frå Arenettmyra og oppover til Ljostjønn. Dette tvisteområdet er på fleire hundre dekar. Tvist 2 - etter den prinsipale påstanden til Halvard K. Grythe - gjeld grensa mellom Nordihus Gryte (gnr. 49 bnr. 1) og Søndre Gryte (gnr. 50 bnr. 1) i ein mindre teig i Sveigstøyltøane, medan tvist 3 gjeld grensa mellom Sveigstøylheia (gnr. 50 bnr. 7) og Søndre Gryte (gnr. 50 bnr. 1) i ein teig vestsørvest for Langenestjønna, ned til Homvassåa. Tilvisingane i det fylgjande til grensemerka - også omstridde grensemerke - knyter seg til nummereringa på kartet til jordskifteretten.
Det var ankeførehaving i Fyresdal 1.-4. juli 1997, der partane møtte saman med prosessfullmektigane og forklara seg. Retten tok imot forklaringar frå 8 vitne. Retten, saman med partar, prosessfullmektigar og sume av vitna var på synfaring i tvisteområda ein av rettsdagane. Prosessfullmektigane dokumenterte ei rekkje skriftlege prov som vert nemnde nedanfor så langt det trengst for avgjerda.
Bergit og Einar Mikkelsen og Halvard K. Grythe v/advokat Lilleland har i hovudsak halde fram:
Tvist 1
Grenseskildringa i utskiftingsforretninga frå 1834, i samband med delinga av Nordre Gryte, viser at bruket til Skar fekk utlagt to åtskilde heistykke, Drumslistykket og Smebustykket, utan fysisk samanheng. Både måten dei to stykka er skildra i dokumentet og det konkrete innhaldet i grenseskildringa, talar for denne forståinga. Den måten ankemotpartane tolkar 1834-dokumentet på, gjer det ikkje mogeleg å få logisk samanheng mellom grenseskildring og kart, og forståinga høver ikkje med dei oppgjevne himmelretningane, som synest vera korrekt nemnde i dokumentet.
Med omsyn til oppfatninga om grensene og bruken av tvisteområdet frå Rolleivstad si side midt på 1800-talet, er det framlagt fråsegner frå - eller som stør seg til opplysningar frå - Tor O. Tveit. Han kom til Rolleivstad kring 1865, hadde tilknyting til eigedomen i bortimot 30 år, og fekk sine opplysningar frå dei siste eigarane av den gamle Rolleivstadætta, som sat med garden til 1880. Kombinasjonen av to uavhengige kjelder - utskiftinga frå 1834 og opplysningane frå Tor Tveit - har stor provverdi for avgjerda av tvist 1.
Skyldskiftet frå 1882 for det noverande gnr. 50 bnr. 7 (Sveigstøylheia med Austre Sveigstøyl) har òg verdi som prov i denne tvisten. Jamvel om ein del av grenseskildringa i dette dokumentet verkar noko ufullstendig og usikker, må det leggjast vekt på at eigedomen til kjøparen, Nordihus Gryte, ikkje er nemnd som tilgrensande eigedom på vestsida, trass i at det nett var kjøparen som var til stades og påviste det heistykket som vart selt.
Eit anna prov for påstandslina til Rolleivstadeigarane er den private grensegangen - truleg i mellomkrigsåra - som Knut Husstøyl har forklara seg om på eit lydbandopptak, jf. utskrift på side 103 i ankeutdraget. Dei dåverande eigarane både av Nordihus Gryte og Søndre Gryte var med og gjekk opp grensa mellom Drumslistykket (Nordihus) og Vestre Sveigstøyl (Søndre Gryte), og meinte då at Rolleivstadbytet gjekk mellom deilda i Drumslitøane og Sveigstøylvarden.
Det ein elles veit om oppfatninga til tidlegare eigarar av Nordihus Gryte, tyder på at dei ikkje rekna seg som eigarar på vestsida av Ljostjønn. Det synest ha skjedd ei endring i oppfatninga av eigedomstilhøva på Nordihus fram til den synfaringa dei hadde saman med Abraham Quisling, Rolleivstadeigaren, kring 1955. Når det gjeld rettsoppfatning og bruk frå Rolleivstad si side i nyare tid, kan ei rekkje vitne stadfesta at dei meinte å eiga halve Ljostjønn, og då må påstandslina til ankepartane leggjast til grunn.
Når det gjeld dei påståtte deildene i grenselina jordskifteretten gav dom for, finst det ikkje noka korresponderande skildring av desse i skriftlege dokument; utskiftinga frå 1834 kan tvertimot ikkje sameinast med ei slik grenseline. Steinane i punkt nr. 10 minner mest om ei tilfeldig samling av stein, som lite sannsynleg er ei deild. Steinsamlinga i nr. 11 har ei lite overtydande utforming og plassering. Ingen av desse punkta vart påviste i samband med utarbeiding av det økonomiske kartverket. Steinsamlinga i nr. 12 er med noverande form og samansetjing av nyare dato, knapt eldre enn 10-20 år, ut frå ei vurdering av dei botaniske tilhøva. Ho verkar lite overtydande som uttrykk for ei gamal, festna grense. Rolleivstadeigarane har ikkje vore kjende med at det skulle vera ei deild her, og ho er heller ikkje nemnd av Knut Husstøyl i fråsegnene hans.
Når det gjeld deildene i påstandslina til Rolleivstad, kan visast til fråsegnene frå Tor Tveit og Knut Husstøyl, og desse deildene samsvarar godt med utskiftinga frå 1834. Når det særskilt gjeld deild nr. 2 i Drumslitøane, ligg ho i lina mellom to uomstridde deilder. Det er inga anna forklaring enn at dette røynleg er ei deild, og ho er tydeleg tolka som det av dei fire som skar førebokstavane sine inn i turrfura like attmed i 1929, m.a. eigaren av Søndre Gryte.
Tvist 2
Domen frå jordskifteretten er sjølvmotseiande når det gjeld avgjerda av denne tvisten.
Dersom Rolleivstadeigarane får medhald i anken sin, må resultatet i tvist 2 gje seg sjølv. Drumslistykket tilhøyrande Nordihus Gryte ville då få ei svært merkeleg avgrensing dersom domen frå jordskifteretten vart ståande. Men påstanden frå Søndre Gryte står òg på eigne bein. Knut Husstøyl har forklara seg i lydbandopptaket om grunnen til at deilda i punkt nr. 3 vart sett opp, og etter dette ligg deilda godt sør for Rolleivstadbytet. Når ein godtek forklaringa til Knut Husstøyl om denne deilda, må ein òg godta - i motsetnad til jordskifteretten - at Søndre Gryte strekkjer seg nord for punkt nr. 3. På kartet der Halvor K. Grythe - eigaren av Søndre - teikna inn grensene for eigedomen med deilder, er bytet vist nord for deild nr. 3, og det er ikkje vist noka deild i endepunktet. For det tilfellet at Rolleivstadeigarane ikkje får medhald i si påstandsline i tvist 1, har eigaren av Søndre Gryte sett fram ein subsidiær påstand. Denne påstandslina inneber at tvisteområde 1 vert delt mellom Nordihus og Søndre Gryte. Ved ei slik avgrensing vil Vestre Sveigstøyl få eit naturleg framhald opp i heia mot Ljostjønn, på same måten som Drumslistykket strekkjer seg oppover. Grenseskildringa i skyldskiftet frå 1882, som seier at Sveigstøylheia med Austre Sveigstøyl i vest er avgrensa av "søndre, nedre Grydes eiendom", talar òg for denne subsidiære påstandslina. Jamvel om Halvor K. Grythe har meint at grensa mot Rolleivstad går som i den prinsipale påstanden, har ikkje Søndre Gryte tapt sin rett dersom Rolleivstad ikkje får medhald i tvist 1.
Tvist 3
I denne tvisten er det Skar som har anka. Halvard K. Grythe held seg til jordskifterettsdomen og påstår denne stadfest. Det fylgjer av grenseskildringa for Sveigstøylheia med Austre Sveigstøyl i skyldskiftet frå 1882 at grensa fylgjer "nedre Grydes eiendom over Langevær til Homsaaselven", ikkje til osen av Homvatn slik påstandslina til Nordihus Gryte gjer. Den grenselina jordskifteretten fastsette, er òg eit naturleg framhald av grensa langs Kjeddingbekken og over Homvatn. Deilda i punkt nr. 21 ved Sveigstøylkilen har ei retning på "visaren" som samsvarar med denne grenselina. Steinsamlinga i punkt nr. 19 A, som vart avdekt av Halvard K. Grythe i 1992, er det inga anna forklaring på enn at det er ei deild. Knut Husstøyl såg denne seinast i 1926-27, og ho er avmerkt av Halvor K. Grythe på kartet han lét ramma inn i 1942.
Når det gjeld dei to punkta som er grensemerke i påstandslina til Skar, er steinsamlinga i punkt nr. 20 ikkje noka deild, og "blekkefura" i punkt nr. 19 er ikkje eit grensemerke. Det er ei fure som er blinka for hogst med kjøparmerket til ein av tømmeroppkjøparane i Arendalsvassdraget. Grunnen til at fura vart ståande, må ha vore at dei oppdaga rte då ho skulle hoggast. Det høver heller ikkje at det vart sett opp noko grensemerke her kring 1880, som alderen på blinkinga er rekna til - dokumentet frå 1882 gjeld eit skyldskifte og ingen grensegang.
Bergit og Einar Mikkelsen har sett fram slik påstand:
1. "Grensa mellom Rolleivstad, gnr. 48, bnr. 1 og Grythe nordre, gnr. 49, bnr. 1, gjeng frå ei deild i Arnettmyra, merka som deild nr. 1, via ei deild i Dromslitøane, merka som deild nr. 2, til Sveigstøylvarden, merka som deild nr. 4.
2. Grensa mellom Rolleivstad, gnr. 48, bnr. 1, og Sveigstøylheien med Østre Sveigstølen, gnr. 50, bnr. 7, går frå deild nr. 4, Sveigstøylvarden, mot nord til ei vendedeild litt nordvest for Sveigstøylvarden, merka som deild nr. 5. Derifrå mot nordvest til Urdalsvarden, merka som deild nr.
6. Derifrå til ei deild ved Ljostjønnosen, merka som deild nr. 7.
3. Grensa mellom Rolleivstad, gnr. 48, bnr. 1 og Grythe Nordre, gnr. 49, bnr. 1, gjeng så frå deild nr. 7 via ei deild, merka med nr. 8, over Ljostjønn til utløpet av Ljostjønnbekken og fylgjer bekken til deild, merka med nr. 9.
4. Torbjørg og Øivind Skar dømmes til å betale sakskostnadene for jordskifteretten og lagmannsretten."
Halvard K. Grythe har sett fram slik påstand:
"I hovedanken:
1. Grensa mellom Grythe søndre, gnr. 50, bnr. 1, og Grythe nordre, gnr. 49, bnr. 1, gjeng frå ei deild ved Sveigstøyltøane, merka som nr. 3, mot nord i fortsettelsen av lina frå grenserøysa ved støylsvegen mellom Dromsli og Sveigstøyl.
Grenselina gjeng fram til den beine lina mellom deild på Arnettmyra, merka som nr. 1, og Sveigstøylvarden, merka som nr. 4. Vender så omlag 90 grader austover og fylgjer denne lina til Sveigstøylvarden, merka som nr. 4.
2. Subsidiært, for det tilfelle at Bergit og Einar Mikkelsen ikkje får medhald i sin grensepåstand: Grensa mellom Grythe søndre, gnr. 50, bnr. 1, og Grythe nordre, gnr. 49, bnr. 1 med gnr. 50, bnr. 7, gjeng frå deilda i Sveigstøyltøane, merka som nr. 3, til deild merka som nr. 10 og vidare til deild nr. 9 som endedeild. Derifrå til deild nr. 8 og 7 ved Ljostjønnosen og vidare i sørvestleg retning til Urdalsvarden merka som nr. 6. Derifrå mot søraust til deils nr. 5 som ligg litt nord for Sveigstøylvarden og vidare til Sveigstøylvarden, merka som nr. 4.
3. Torbjørg og Øyvind Skar dømmes til å betale sakskostnadene for jordskifteretten og lagmannsretten.
I motanken:
1. Jordskifterettens dom vert stadfesta.
2. Torbjørg og Øyvind Skar dømmes til å betale sakskostnadene for jordskifteretten og lagmannsretten."
Torbjørg og Øyvind Skar v/advokat Vale har i hovudsak halde fram:
Tvist 1
Alt på eit skifte i 1605 er det tale om øydegarden Drumsli, Smebu og Magerstøyl, som høyrer til Nordre Gryte. Dokument frå 1693 og 1738 viser at det var etablerte eigedomsgrenser i utmarka, og det er då heller ingen tradisjon for sameige i heia i Fyresdal. Utskiftingsforretninga frå 1834 er ei stadfesting av forlengst etablerte grenser, ettersom delinga av Nordre Gryte mellom to brør vart gjennomførd i 1817. Grenseskildringa av heia som var utlagd til Nordihus ved delinga av den gamle Nordre Grytegarden hadde til føremål å skildra yttergrensene for den gamle øydegarden. Når det er sagt "ogsaa følges søndre Gryde Byttet", har dei kome fram til punkt nr. 7 på kartet, ved utfallsosen for Ljostjønn, og stogga der - dette er markert med eit komma. Når det så i framhaldet er nemnt "i Nord Rollevstad Byttet", har dei hoppa bort til punkt nr. 9 - den mellomliggjande strekninga er ikkje skildra av di det her er eigen eigedom på båe sider. Når det gjeld retningsnemningane i gamle dokument, må ein ha i minnet at det med "nord" gjerne er meint nordvest.
Som nemnt er det yttergrensene for heile det samanhengande Drumsli- og Smebustykket som er skildra i utskiftinga frå 1834. Grenseskildringa er likevel gjeven i to delar av di dette opphavleg har vore to eigedomar, som iallfall frå 1605 har vore drivne som eitt bruk. I grenseskildringa er ikkje Ljostjønn nemnd i det heile, i motsetnad til andre vatn, og det viser at det ikkje gjekk noka grense der.
Også skyldskiftedokumentet frå 1882 vedkomande Austre Sveigstøyl høver fullt ut med grenselina jordskifteretten trekte opp. Grensa i alle himmelretningar er nemnd, utan at Rolleivstad - og heller ikkje Nordihus Gryte - er nemnd som granne i vest. Men dersom nokon tilgrensande eigedom skulle vera unemnd i dette dokumentet, måtte det vera nett eigedomen til kjøparen, Nordihus Gryte, derimot ikkje Rolleivstad. Det er ei stor innvending mot påstandslina til Rolleivstad at denne eigedomen ikkje er nemnd i 1882-dokumentet. Ved kjøpet av Austre Sveigstøyl oppnådde Nordihus Gryte òg å få ein geografisk heilskap av heistykka sine.
Både Rolleivstad og Nordre Gryte er gamle gardar som minst er frå mellomalderen, og mellom slike eigedomar har det vore rettlina grenser. Frå toppunktet på Hestekvævnuten, der ei rekkje eigedomar møtest, går det ut nokolunde beine grenseliner i fleire retningar. Påstandslina til Rolleivstadeigarane verkar unaturleg og fører til at denne eigedomen stikk som eit "nebb" inn i Gryteheia. Det er ikkje kjent at det har vore eigedomshandlar som har endra dei opphavlege grensene mellom Rolleivstad og Gryte.
Når det gjeld grensemerka i punkt 9, 10, 12 og 1, som jordskifteretten har lagt til grunn for avgjerda av tvist 1, er dette utprega grenserøysar. Vitnet Bendik Greivstad, bror til Torbjørg Skar, forklara at bestefar hans - Knut O. Grythe - hadde sagt at grensa var lettast å finna ovanfrå og nedover. Til Torbjørg fortalde bestefaren at dei åtte heile Ljostjønn, og at grensa gjekk beint til Hestekvævnuten. Dei innvendingane ankepartane har kome med om alderen på steinsamlingane, grunngjevne med botaniske vurderingar, har lite for seg.
Når det gjeld steinsamlinga i punkt nr. 2, i påstandslina til Rolleivstad, er dette inga deild. Ho ligg dårleg til under lia, og er umogeleg å sjå om ein kjem ovantil. Vidare er røysa ikkje nemnd i rettslege dokument, og dei innhogne bokstavane i turrfura - tilhøyrande andre enn dei påståtte eigarane - må snarare seiast å svekkja påstanden om at dette er eit grensemerke.
Med omsyn til dei andre steinsamlingane i påstandslina til Rolleivstad, punkt nr. 8, 7, 6, 5 og 4, er desse truleg deilder i den opphavlege grensa mellom Nordre og Søndre Gryte. Men etter at Sveigstøylheia med Austre Sveigstøyl vart kjøpt til Nordihus Gryte og skyldsett i 1882, hadde desse deildene ikkje lenger nokon funksjon som grensemerke - alt høyrde til same eigedomen. Quislingfamilien, som vart eigar av Rolleivstad i 1896, kan ha trudd at dette var deilder i bytet mellom Rolleivstad og Nordihus Gryte, men det er eit faktisk mistak som ikkje skaper nokon rett. Dei tidlegare Rolleivstadeigarane hadde utvandra til Amerika, og Rasmus Quisling kjøpte eigedomen av ein trelasthandlar som hadde sete med han ei tid og nok ikkje hadde kjennskap til grensene.
Ved vurderinga av provverdien av fråsegnene åt Knut Husstøyl må det takast omsyn til at han i si tid var interessert i å kjøpa Rolleivstad, og Tor Tveit kan kanskje òg ha vore ein potensiell kjøpar. Det er derimot ikkje framlagt noko skriv eller bandopptak frå andre som hadde kunnskap om grensene, så som tidlegare eigarar av Nordihus Gryte og Rolleivstad. Tvisteområdet har vore mest utnytta frå Nordihus Gryte si side, til sauebeite, jakt og fiske. Frå Rolleivstad har det vore noko jakt, men berre sporadisk utnytting til beite. I tidlegare tider har heislått og lauving hatt svært mykje å seia i Fyresdal, og det er naturleg å rekna med at dei utnytta tvisteområdet frå Drumsli, som ligg like i nærleiken.
Samanfatningsvis vert det halde fram at dokumenta frå 1834 og 1882 skildrar yttergrensene for dei eigedomane dokumenta gjeld, og at tolkinga må ta feste i dette. Argumentasjonen frå ankepartane byggjer hovudsakleg på opplysningar frå Knut Husstøyl og Tor Tveit, og på deilder som ikkje er grensemerke mellom Rolleivstad og Gryte - og på punkt nr. 2, som ikkje er ei deild i det heile. Ankepartane har freista så tvil om kvaliteten på deildene i grenselina jordskifteretten trekte opp, t.d. deild nr. 11, men det er nok deilder attende til å forsvara denne grensedraginga.
Tvist 2
Det finst inga grenseskildring som kan vera med på å løysa denne tvisten. Når det gjeld deilda i punkt nr. 3, kjenner ein opphavet til denne ut frå lydbandopptaket med Knut Husstøyl, jamvel om Torbjørg Skar og broren ikkje har noko kjennskap til dette. Men iallfall i ettertid er dette punktet godteke som grensemerke mellom Søndre Gryte og Nordihus Gryte. Når ein ikkje har haldepunkt for at Søndre Gryte strekkjer seg lenger opp, må grensa trekkjast frå punkt 3 og opp til Sveigstøylvarden, slik jordskifteretten har gjort. Dersom Rolleivstadeigarane ikkje får medhald i tvist 1, fell grunnlaget for påstandslina til Søndre Gryte bort - ho byggjer på påstanden frå Rolleivstad. Avmerkinga av grensene på kartet frå 1942 - gjord av den dåverande eigaren av Søndre Gryte - talar vel så mykje for den grenselina jordskifteretten fastsette som påstandslina til ankeparten. Når det gjeld den subsidiære påstandslina til Halvard K. Grythe, kan denne svekkja både påstanden til Rolleivstadeigarane og hans eigen prinsipale påstand. Den subsidiære påstanden er i strid med kva ankeparten sjølv hevda for jordskifteretten - at han ikkje eig lenger enn til Sveigstøylvarden. Det finst inga grenseskildring som seier at Søndre Gryte strekkjer seg lenger opp i heia, den subsidiære påstandslina gjev inga naturleg avgrensing av eigedomen, og er klårt i strid med avmerkinga på kartet frå 1942. Dessutan er ein eventuell eigedomsrett for Søndre Gryte tapt ved passivitet.
Tvist 3
Grenseskildringa i skyldskiftedokumentet frå 1882 må vega tyngst ved avgjerda av denne tvisten. Ei rein ordtolking av dette dokumentet må føra til at motanken fører fram. Når det er sagt at grensa går "over Langevær", dvs. Langenes, høver dette best med påstandslina til Skar. Påstandslina går òg ned til Homvassåa som nemnt i grenseskildringa, i nærleiken av Homvassosen. Vidare vil Homvassåa på heile strekninga mellom Homvassosen og Matnapptjønna utgjera grensa etter denne påstandslina, og det høver med ordlegginga i dokumentet om at åa "danner grændsen mot syd".
Med omsyn til grensemerke i terrenget, er partane samde om å ta utgangspunkt i deilda i punkt nr. 21. Visarsteinen på denne deilda har retning ein stad mellom dei to påstandslinene i tvisten. Deilda i punkt nr. 20 vart påvist under synfaringa, og vitnet Bendik Greivstad hadde i si tid sett ei deild i dette området. Når det gjeld "blekkefura" i punkt nr. 19, ligg ho så nær påstandslina som mogeleg, og er blinka kring 1880, dvs. på den tid Austre Sveigstøyl vart skyldsett. Det er ikkje tvilsamt at blekkefurer har vore nytta som grensemerke i distriktet, og denne er ei typisk delefure; det viser måten ho er blinka på. Påstanden til motparten om at fura vart blinka for hogst, kan ikkje vera rett.
Steinsamlinga i punkt nr. 19 A, som vart oppgraven av Halvard K. Grythe i 1992, er ikkje noka deild. Dei plasserte ikkje deilder nede i ei myr, og den eventuelle visarsteinen peikar på tvers av påstandslina til Søndre Gryte. Det er meir truleg at dei har sett ned steinane som støtte for ei stakksneis, ettersom desse myrane har vore typiske slåttemyrar. Det er òg påfallande at då Halvor K. Grythe i 1949 teikna opp grensene på eit kart for Anne Greivstad, trekte han ikkje noka line mellom punkt nr. 19 A og nr. 21. Forklaringa til vitnet Gunnar Lund om at grensa gjekk til ein løk i Homvassåa, kan høva på båe påstandslinene.
Påstandslina til Skar gjev ei rektangulær avgrensing av Sveigstøylstykket. Påstanden frå Søndre Gryte vil dela slåttemyra langs Homvassåa i to. Vitnet Bendik Greivstad forklara at bestemor hans - på Nordihus Gryte - slo her.
Torbjørg og Øyvind Skar har sett fram slik påstand:
"I hovedanken:
1. Jordskifterettens domsslutning pkt. 1, 2, og 4 stadfestes.
2. Bergit og Einar Mikkelsen og Halvard K. Grythe dømmes til å betale saksomkostninger for lagmannsretten.
3. Halvard K. Grythe dømmes til å betale saksomkostninger også for jordskifteretten.
I motanken:
1. Grensa mellom gnr. 50, bnr. 7 Østre Sveigstølen tilhørende Nordre Grythe og Søndre Grythe gnr. 50, bnr. 1 går fra punkt 21 over Langenes (Langevær) til punkt 20, og til blekkefurua pkt. 19, og videre derfra ut i Homvassåa (Djupålen jfr vassdragsloven §2).
2. Halvard K. Grythe dømmes til å betale saksomkostninger for jordskifteretten og lagmannsretten."
Lagmannsretten er komen til at ankepartane i hovudanken - Bergit og Einar Mikkelsen, og Halvard K. Grythe - må få medhald, medan motanken frå Torbjørg og Øyvind Skar ikkje kan føra fram.
Hovudanken - tvist 1
Etter ei samla vurdering av prova i denne tvisten er lagmannsretten komen til at det er ei overvekt som talar for at Rolleivstadeigarane må få medhald i påstandslina si. Ved denne avgjerda har ein særleg lagt vekt på grenseskildringa i utskiftingsforretninga frå 1834, på dei framlagde fråsegnene frå Tor O. Tveit og Knut Husstøyl - som knyter seg til oppsette deilder og til bruk i eldre tid, og på fleire vitneforklaringar om bruk og grenseoppfatning i nyare tid.
Ein vil fyrst nemna at det eigarane av Nordihus Gryte har halde fram om opphavlege, nokolunde rettlina grenser for Gryteheia og om tvisteområde 1 som eit nærliggjande utnyttingsområde for den gamle mellomaldergarden Drumsli, ikkje kan få noko direkte å seia for avgjerda av tvisten, når provtilfanget frå 1800-talet og frametter talar for ei anna løysing. Over ein tidbolk på fleire hundre år kan rettsstiftande omstende av ymse slag ha ført til endringar i dei opphavlege grenselinene.
Utskiftinga på Nordre Gryte i 1834 - som var ei skriftfesting av delinga av garden i 1817 - inneheld ei grenseskildring av to heislåttstykke som vart utlagde til Nordihus. Det er ikkje omstridt at desse stykka er det som kan kallast Drumslistykket og Smebustykket, jamvel om desse namna ikkje finst i utskiftingsdokumentet. Partane er usamde med omsyn til om desse delane av utmarka er skildra som eit samanhengande, eller to åtskilde stykke.
Lagmannsretten meiner dei beste grunnar talar for å tolka dokumentet slik ankepartane har gjort. Måten grenseskildringa er oppdelt på, jf. side 26 i ankeutdraget, tyder på at det gjeld to åtskilde heistykke, utan fysisk samanheng. Det er ikkje noko i grenseskildringa som knyter dei to stykka saman. Vidare høver den konkrete grenseskildringa for Drumslistykket bra med påstandslina til Rolleivstadeigarane. Når det er nemnt "i Nord Rollevstad Byttet", ligg det nær å meina at det er grenselina i retning frå Sveigstøylvarden til deilda på Arenettmyra som det vert sikta til. Den forståinga ankemotparten har av grenseskildringa i 1834-dokumentet, har mindre for seg, særleg ved at denne tolkinga fører til at strekninga mellom punkt nr. 7 og nr. 9 på kartet vert utan dekning i grenseskildringa. Retningsnemninga "i Nord" vert òg problematisk ved denne forståinga, jf. partsutsegnene.
Opplysningane som skriv seg frå Tor O. Tveit og Knut Husstøyl, er òg viktige som prov i saka. Ved at Tor Tveit byggjer på slikt han fekk vita av dei siste eigarane av den gamle Rolleivstadætta, har ein nokolunde støe haldepunkt for bruk og grenseoppfatning på garden før Quislingfamilien kom inn som eigar i 1896. På Rolleivstad må dei såleis ha lagt til grunn at bytet mellom Rolleivstad og Nordihus Gryte gjekk i området ved Ljostjønn, og deildene som vert omtala, er dei som påstandslina til ankepartane byggjer på. Jamvel om Knut Husstøyl kring 1930 var interessert i å kjøpa Rolleivstad, kan ein ikkje sjå at dette omstendet svekkjer provverdien av fråsegnene hans om grensene for garden. Fleire av fråsegnene hans er elles framkomne på eit langt seinare tidspunkt. Ut frå provføringa må lagmannsretten byggja på at Knut Husstøyl allment gjekk for å ha god kjennskap til eigedomsgrenser i grenda.
For lagmannsretten har ankepartane ført fleire vitne som har forklara seg særleg om jakt og eigedomsgrenser i traktene ved Ljostjønn. Dei hadde fått forklara at Rolleivstad åtte halve Ljostjønn. Det kan såleis ikkje vera særleg tvilsamt kva eigarane av Rolleivstad - også før den aktuelle tvisten kom opp - har meint om grensene. Lagmannsretten legg i denne samanhengen særleg vekt på forklaringane til dei vitna som ikkje er nære skyldfolk av ankepartane, som vitnet Oskar Kåsa. Forklaringa til vitnet Gunnar Lund tyder på at dei på Midgarden Gryte - grannegard til Nordihus - har hatt same oppfatning som ankepartane - nemleg at bytet mellom Rolleivstad og Nordihus Gryte gjekk over Ljostjønn. Når dette vert lagt til grunn, talar det for påstandslina til ankepartane.
Når det gjeld den grenseoppfatninga eigarane av Nordihus Gryte har hatt før tvisten kom opp, synest det ikkje tvilsamt at dei overfor Abraham Quisling, Rolleivstadeigaren, under ei synfaring kring 1955 hevda den grenselina jordskifteretten gav dei medhald i. Lydbandopptaket med Knut Husstøyl, jf. utskrifta på side 103 i ankeutdraget, om ein privat grensegang mellom Nordihus Gryte og Søndre Gryte, reiser likevel tvil om kva Knut O. Grythe - bestefar til Torbjørg Skar - den gongen kan ha meint om bytet mot Rolleivstad. Provføringa for lagmannsretten gjev ikkje haldepunkt for ei like langvarig og fast grenseoppfatning på Gryte, som på Rolleivstadsida. I denne samanhengen må det òg tala mot ankemotpartane at det ikkje er ført utanforståande vitne som kan stadfesta grenseoppfatninga deira.
Det som i fyrste rekkje reiser tvil ved påstandslina til Rolleivstadeigarane, og såleis det resultatet lagmannsretten har kome til, er steinsamlingane i påstandslina til Gryte, særleg punkt nr. 12. Det kan sjå ut til at jordskifteretten ved si grensefastsetjing har lagt avgjerande vekt på ei vurdering av kvaliteten av desse som deilder. Men når det ikkje finst overtydande støtte for desse deildene i grenseskildringar, bruk eller rettsoppfatning, er det vanskeleg å la dei vera avgjerande for utfallet av tvisten. Ankemotpartane har halde fram at påstandslina deira inneber ei "forklaring" på dei fleste deildene som er påviste i samband med tvist 1, slik at deira påstand av den grunn står sterkare. Men også ved denne løysinga står ein i så fall attende med ei "uforklara" deild, nemleg den i Drumslitøane, punkt nr. 2. Lagmannsretten held det for mest sannsynleg at dette røynleg er ei deild, slik dei òg må ha meint under den grensegangen som Knut Husstøyl har forklara seg om på lydbandopptaket.
Når det gjeld skyldskiftedokumentet frå 1882 vedkomande Sveigstøylheia, som det er vist til frå båe sider, er det vanskeleg å få full samanheng i grenseskildringa når det står at Sveigstøylheia "mod vest og øst er ... begrændset af søndre, nedre Grydes eiendom", ankeutdraget side 30. Teke på ordet, skulle det føra til at Søndre Gryte er eigar av delar av tvisteområde 1, men ingen av partane i denne ankesaka har fremja nokon prinsipal påstand om det. Ved at ingen av dei to konkurrerande eigedomane - Rolleivstad og Nordihus Gryte - er nemnde som tilgrensande eigedom i vest, kan ikkje denne grenseskildringa seiast å stø nokon av påstandslinene i tvist 1.
Lagmannsretten er som nemnt komen til at ankepartane Bergit og Einar Mikkelsen må få medhald i tvist 1, og gjev dom i samsvar med påstanden deira.
Hovudanken - tvist 2
Som nemnt tidlegare, har òg anken frå Halvard K. Grythe ført fram.
Med det utfallet tvist 1 har fått, synest det svært nærliggjande at grenselina mellom Søndre Gryte og Nordihus Gryte frå deilda i Sveigstøyltøane, punkt nr. 3, held fram i bein line nordvestover til ho møter Rolleivstadbytet. Dette gjev ei naturleg avgrensing mellom eigedomane. Det Knut Husstøyl forklarar seg om på lydbandopptaket, talar klårt for denne grensedraginga. Det at det manglar ei deild i knekkpunktet i grensa, kan ikkje i avgjerande grad tala mot denne løysinga, ettersom den andre påstandslina må seiast å ha såpass lite for seg - når ein tek utgangspunkt i avgjerda av tvist 1.
I tvist 2 gjev lagmannsretten dom i samsvar med den prinsipale påstanden til ankeparten.
Motanken - tvist 3
Ved avgjerda av motanken har lagmannsretten kome til same resultatet som jordskifteretten.
Denne tvisten reiser spørsmål kvar grensa skal gå frå deilda i
Sveigstøylkilen, punkt nr. 21, i retning mot Homvassåa. Ved avgjerda er det naturleg å ta utgangspunkt i grenseskildringa ved skyldsetjinga av Sveigstøylheia i 1882. Etter denne skal grensa fylgja "nedre Grydes eiendom over Langevær til Homsaaselven". Ankepartane - Skar - har halde fram at deira påstandsline går over Langenes, i motsetnad til den grenselina jordskifteretten har fastsett. Til dette må nemnast at denne namnebruken må kunna høva på båe påstandslinene. Det at grensa skal gå til Homvassåa, synest derimot å høva best på lina jordskifteretten gav dom for, medan påstandslina til ankepartane går til - eller svært nær - Homvassosen.
Når dei påståtte grensemerka i punkt nr. 20 og nr. 19 skal haldast opp mot punkt nr. 19 A, held lagmannsretten det for mest sannsynleg at nr. 19 A er ei deild i den omstridde grenselina. Ho er avmerkt av Halvor K. Grythe på kartet frå 1942, og synest vera den deilda Gunnar Lund - tidlegare eigar av Midgarden Gryte - nemnde under vitneforklaringa si. Plasseringa høver òg med den deilda Knut Husstøyl skal ha sett i 1926-27.
Steinsamlinga i punkt nr. 20 verkar mindre overtydande som deild, og vitnet Bendik Greivstad kunne ikkje seia visst at det var denne deilda han i si tid hadde sett. Blinkinga av fura på punkt nr. 19 verkar mest sannsynleg å ha ei slik forklaring som ankemotparten har gjeve, jf. partsutsegnene hans. Under synfaringa vart det påvist to andre furer i nærleiken som òg var blinka på nokolunde same måten som den påståtte delefura.
Det er ei overvekt av prov som talar for at grensa mellom Sveigstøylheia med Austre Sveigstøyl og Søndre Gryte går frå deilda i Sveigstøylkilen og til punkt nr. 19 A ved Homvassåa, og jordskifterettsdomen vert stadfest i tvist 3.
Sakskostnader
Både anken frå Bergit og Einar Mikkelsen, og frå Halvard K. Grythe, har ført fram, og sakskostnadsavgjerda både for jordskifteretten og lagmannsretten vert i båe tvistane regulert av tvistemålslova §180 andre leden, jf. §172. Når det gjeld tvist 1, må avgjerda seiast å ha bode på såpass tvil at kvar av partane bør bera sine eigne kostnader for båe rettar, med heimel i unntaksregelen i tvistemålslova §172 andre leden 1. alternativ. Avgjerda av tvist 2 heng nøye saman med avgjerda av tvist 1, og kostnadsavgjerda bør vera den same.
Motanken - tvist 3 - har vore til fånyttes, og i samsvar med hovudregelen i tvistemålslova §180 fyrste leden bør dei ankande partane - Skar - bera kostnadene til motparten - Halvard K. Grythe - for lagmannsretten, med di det ikkje ligg føre slike særlege omstende at dei bør fritakast for kostnadsansvaret. Advokat Lilleland har sendt inn kostnadsoppgåve som viser samla kostnader på kr 87.454 utan ankegebyr, av dette er salæret på kr 78000. Kostnadene til motanken er sett til 25 % av den samla summen. Det har ikkje kome innvendingar frå ankepartane til kostnadsoppgåva og fordelinga av kostnadene, og lagmannsretten godtek denne. Ankepartane vert etter dette pålagde å betala avrunda kr 21.860 til motparten. Kvar av partane i motanken bør bera sine eigne sakskostnader for jordskifteretten, jf. tvistemålsloven §172 andre leden 1. alternativ, ettersom saka saka har bode på slik tvil at det var "fyldestgjørende grund" for dei tapande partane til å prøva henne for éin rettsinstans.
Domen er samrøystes.
Domsslutning:
I hovudanken:
Tvist 1
1. Grensa mellom Rolleivstad, gnr. 48 bnr. 1, og Gryte nordre, gnr. 49 bnr. 1, går frå ei deild i Arenettmyra, merkt som deild nr. 1, via ei deild i Drumslitøane, merkt som deild nr. 2, til Sveigstøylvarden, merkt som deild nr. 4.
2. Grensa mellom Rolleivstad, gnr. 48 bnr. 1, og Sveigstøylheia med Austre Sveigstøyl, gnr. 50 bnr. 7, går frå deild nr. 4, Sveigstøylvarden, mot nord til ei vendedeild litt nordvest for Sveigstøylvarden, merkt som deild nr. 5. Derifrå går grensa mot nordvest til Urdalsvarden, merkt som deild nr. 6, og derifrå til ei deild ved Ljostjønnosen, merkt som deild nr. 7.
3. Grensa mellom Rolleivstad, gnr. 48 bnr. 1, og Gryte nordre, gnr. 49 bnr. 1, går så frå deild nr. 7 via ei deild merkt som nr. 8, over Ljostjønn til utløpet av Ljostjønnbekken, og fylgjer bekken til deild merkt som nr. 9.
4. Kvar av partane ber sine eigne sakskostnader for jordskifteretten og lagmannsretten.
Tvist 2
1. Grensa mellom Grythe søndre, gnr. 50 bnr. 1, og Grythe nordre, gnr. 49 bnr. 1, går frå ei deild i Sveigstøyltøane, merkt som nr. 3, mot nord i framhaldet av lina frå grenserøysa ved støylsvegen mellom Drumsli og Sveigstøyl.
Grenselina går fram til den beine lina mellom deild på Arenettmyra, merkt som nr. 1, og Sveigstøylvarden, merkt som nr. 4. Ho vender så om lag 90 grader austover og fylgjer denne lina til Sveigstøylvarden, merkt som nr. 4.
2. Kvar av partane ber sine eigne sakskostnader for jordskifteretten og lagmannsretten.
I motanken:
Tvist 3
1. Domen i jordskifteretten, domsslutninga pkt. 3, vert stadfest.
2. Kvar av partane ber sine eigne sakskostnader for jordskifteretten. I sakskostnader for lagmannsretten skal Torbjørg og Øyvind Skar - éin for båe og båe for éin - betala 21.860 - tjueeintusenåttehundreogseksti - kroner til Halvard K. Grythe v/advokat Torgeir Lilleland innan 2 - to - veker etter at denne domen er forkynt.