HR-2000-1135 - Rt-2001-1062

Instans:	Høyesterett - Dom
Dato:	2001-08-30
Publisert:	HR-2000-01135 - Rt-2001-1062 (198-2001)
Stikkord:	(Nucleusdommen), Fordringsrett, Kontraktsrett, Anbud offentlige tjenestekjøp, Erstatning, Positiv kontraktsinteresse
Sammendrag:	Saken gjaldt krav om erstatning for den positive kontraktsinteresse fra en anbyder (Nucleus), som mente seg forbigått i en anbudskonkurranse. Høyesterett drøftet i dommen i hvilken grad Møre og Romsdal fylkeskommune hadde gjort feil ved anbudskonkurransen for nytt psykiatrisk senter ved sykehuset i Ålesund, jf. Forskrift om gjennomføring av EØS-avtalens vedlegg XVI punkt 5b om tildeling av kontrakter om offentlige tjenestekjøp. Det ble lagt til grunn at det var gjort minst tre feil. For det første hadde fylkeskommunen gitt en av anbyderne, gruppen Tom Ottar, mulighet til å justere et element i anbudet, taket for kostnadene i fase 1, etter at anbudene var gjort kjent. For det andre hadde fylkeskommunen lagt vekt på at gruppen Tom Ottar haddet vært med på en forutgående idékonkurranse, og hatt fordeler av det. Og endelig var det feil når fylkeskommunen hadde lagt vekt på at flertallet av medlemmene i gruppen Tom Ottar holdt til i Ålesund, i det fylkeskommunen ikke hadde anledning til å ta geografiske hensyn. Høyesterett la til grunn at det her var gjort vesentlige feil, og at fylkeskommunen måtte klandres for disse. Deretter drøftet Høyesterett i hvilken grad det var grunnlag for ansvar for den positive kontraktsinteressen. Det ble her vist til utviklingen frem mot en regelorientert tildelingsprosess for anbud. Videre ble det vist til behovet for effektive sanksjoner mot brudd på regelverket. Det ble også vist til rettsutviklingen i andre land. Samtidig ble det pekt på at anbudsreglene er vanskelig å praktisere, og at det er tenkelig at små feil kan føre til store tap. Høyesterett la til grunn at det må kunne kreves erstatning ut fra den positive kontraktsinteressen. Det ble likevel sagt at det må være et visst rom for feil ved vurdering av anbud, både med hensyn til det faktiske grunnlaget og med hensyn til forståelsen av regelverket, uten at dette gir grunnlag for ansvar for den positive kontraktsinteressen. Utgangspunktet må være at det er snakk om vesentlige feil, der det må tas hensyn til både størrelsen på feilen, typen feil og i hvilken grad oppdragsgiveren kan lastes for feilen. Det må kreves klar sannsynlighetsovervekt for årsakssammenheng. Høyesterett kom til at disse vilkårene var oppfylt i denne saken, og Nucleus ble tilkjent erstatning for den positive kontraktsinteressen. Utmåling av erstatning ble fastsatt ut fra hvordan oppdraget ble gjennomført. For det første ble en del av oppdraget der fylkeskommunen hadde tatt forbehold om politisk godkjenning tatt med, når slik godkjenning først var gitt. For det andre ble kostnadene slik de faktisk utviklet seg tatt med ved utregning av tapet for et slikt oppdrag, der honorar og senere erstatning skulle regnes i prosent.
Saksgang:	Romsdal herredsrett saknr 1998-00364 A - Frostating lagmannsrett LF-1999-942 A - Høyesterett HR-2000-01135, sivil sak, anke over dom
Parter:	Møre og Romsdal fylkeskommune (advokat Odd Larhammer) mot Andresen Arkitektkontor AS, Arkitektkontoret Jon Eikvar AS, Siv.ing. Haug og Blom-Bakke AS, Ingeniørene Lassen & Bjervig AS, CBK Arkisana Arkitektkontor AS, Knut Henrik Leborg, Erichsen & Horgen AS (advokat Brynjulf Næss - til prøve)
Forfatter:	Utgård, Oftedal Broch, Gjølstad, Gussgard, Smith
Lovhenvisninger:	Tvistemålsloven (1915) §172, §180, §373, Forsinkelsesrenteloven (1976) §3, EØS-loven (1992), Lov om offentlige anskaffelser (1992) §6, Anskaffelsesloven (1999), Forskrift om gjennomføring av EØS-avtalens vedlegg XVI punkt 5b om tildeling av kontrakter om offentlige tjenestekjøp

Dommar Utgård: Saka gjeld krav om skadebot for den positive kontraktsinteressa frå ein anbydar som meiner seg forbigått i ein anbodskonkurranse.

Møre og Romsdal fylkeskommune skulle etablere eit psykiatrisk senter ved Sentralsjukehuset i Møre og Romsdal, Ålesund. Fylkeskommunen inviterte tre arkitektkontor til å delta i ein konkurranse om idéskisse til hovuddisposisjonsplan for anlegget. Utkastet frå Tom Ottar arkitektkontor AS vart den 30. mars 1995 av juryen kåra til vinnar av konkurransen, og fylkestinget vedtok same våren at utkastet skulle leggjast til grunn for den vidare planlegginga av senteret.

Utbygginga var tenkt å skje i fleire byggjesteg over ein del år. Fylkeskommunen kunngjorde i Norsk Lysingsblad for 30. juni 1995 avgrensa anbodskonkurranse om kjøp av tenester til prosjektering av psykiatrisk sjukehus, første byggjesteg. Utlysinga skjedde i samsvar med lov av 27. november 1992 nr. 116 om offentlige anskaffelser mv. og forskrift av 1. juli 1994 nr. 540 om gjennomføring av EØS-avtalens vedlegg XVI punkt 5b om tildeling av kontrakter om offentlige tjenestekjøp. Lova frå 1992 og forskrifta frå 1994 er med verknad frå 1. juli 2001 avløyste av lov av 16. juli 1999 nr. 69 om offentlige anskaffelser og av forskrift av 15. juni 2001 nr. 616 om offentlige anskaffelser.

Side:1063

Med anskaffingslova og tenesteforskrifta blir det i denne dommen sikta til lova og forskrifta høvesvis frå 1992 og 1994, der ikkje anna blir sagt.

Ein sentral regel i saka er tenesteforskrifta §5A om likebehandling, med slik ordlyd:

«Oppdragsgiver skal sørge for at det ikke finner sted noen forskjellsbehandling av de ulike tjenesteyterne.»

Grunnlaget for tildeling av kontrakter går fram av §26 i forskrifta, der det sentrale i denne saka er følgjande:

«Etter at egnetheten ... er vurdert i samsvar med kriteriene for økonomisk, finansiell og teknisk kapasitet som nevnt i §34 §35, skal kontrakter tildeles på grunnlag av kriteriene fastsatt i §39 og §40. ...»

Reglane for tildeling av oppdrag går fram av forskrifta §39:

«1. Oppdragsgiver skal enten basere tildelingen av kontrakter utelukkende på laveste pris, eller på det økonomisk mest fordelaktige anbud/tilbud. Ved tildeling av kontrakter basert på det økonomisk mest fordelaktige anbud/tilbud, kan det bl a legges vekt på kvalitet, teknisk verdi, estetiske og funksjonsmessige egenskaper, service og teknisk bistand, leveringsdato, leverings- eller ferdigstillingsfrist, pris mv.

2. Dersom oppdragsgiver baserer tildelingen av kontrakter på det økonomisk mest fordelaktige anbud/tilbud, skal de kriterier som vil bli lagt til grunn for tildelingen, om mulig i prioritert rekkefølge, oppgis enten i anbuds-/tilbudsgrunnlaget eller i kunngjøringen.»

Frist for søknad om prekvalifisering var 5. august 1995, og det kom inn 24 søknader. Fylkeskommunen vedtok at 10 av anbydarane var prekvalifiserte, jf. forskrifta §34 og §35. Mellom desse var ei gruppe rundt vinnaren av idékonkurransen Tom Ottar arkitektkontor AS, ei gruppe rundt Arkitektkontoret Hille+Melbye AS og endeleg ankemotpartane som var ei gruppe med arbeidsnamnet Nucleus. Gruppene blir frå no av omtala som høvesvis Tom Ottar, Hille+Melbye og Nucleus. Med i Nucleus var Andresen Arkitektkontor AS, Arkitektkontoret Jon Eikvar AS, Haug og Blom-Bakke AS, Lassen & Bjervig AS, CBK Arkisana Arkitektkontor AS, Knut Henrik Leborg sivilarkitekt MNAL og Erichsen & Horgen AS.

I brev av 25. august 1995 varsla fylkeskommunen dei søkjarane som var prekvalifiserte. Desse fekk samstundes tilsendt anbodsgrunnlaget, saman med varsel om at anbodssynfaring skulle haldast 8. september, og at anbodsfristen var 25. september. Anbodet omfatta nybygg på brutto 3 850 m2, men ikkje alt var politisk avklara ved utsendinga av grunnlaget. I anbodsgrunnlaget var dette omtala slik:

«Det er i utgangspunktet gjort politiske vedtak om at 1. byggjesteg skal omfatta Lukka avdeling med 23 senger.

Administrasjonen ønskjer å utvide 1. byggjesteg til også å omfatte Åpen

Side:1064

almenpsykiatrisk avdeling med 13 senger. Men dette får vi ikkje endeleg politisk avklaring på før i fylkestinget 23-27.10.95.

Anbods-førespurnaden vår omfattar i utgangspunktet det største av desse alternativa for definisjon av 1. byggjesteg, men med atterhald om endeleg politisk vedtak.»

Prosjekteringsgruppene vart bedne om å sende inn samla anbod for kvar gruppe. Om vurderinga av kompetansen til gruppene heitte det mellom anna:

«Planlegging av denne art krev inngåande kunnskapar om sjukehusdrift, og særleg innanfor psykiatri. Både under prekvalifiserings-prosessen og i anbods-vurderinga vil det bli lagt vekt på at anbydarane innehar slik kompetanse.»

I grunnlaget var det også omtale av sjølve oppdraget:

«I og med at prosjektet enno ligg på hovud-disposisjonsplan nivå, vil det til tross for eit klårt opplista romprogram, vere sannsynleg at oppdraget frå starten av likevel vil få sterk karakter av programmering. Dette kan også gå på innsats frå prosjekteringsgruppa når det gjeld samarbeid med brukarane ved deira utstyrsprogrammering utover i prosjektet.»

I anbodsgrunnlaget var det vidare fastsett kva avrekningsmåte som skulle nyttast for honoraret:

«Fase 1.

Arbeidet frå fullføring av programmerings-arbeidet og fram til godkjend skisse-prosjekt blir utført på timehonorar-basis, etter medgått tid og med time-satsar i samsvar med anbodet, innanfor det tidsforbruket som ligg i anbodet. Desse time-satsane skal også dekkje alle «bikostnader» som porto, telefon, telefax, intern kopiering, internleige av eige data-anlegg, plotting frå DAK mm. Dokumenterte reise-kostnader og diett etter gjeldande satsar vert dekt i tillegg.

Fase 2.

Det vidare arbeidet med forprosjekt og kostnadsoverslag, hovudprosjekt/detaljprosjekt, anbodsfase, byggjefase, overtaking, sluttdokumentasjon og garantiperiode vert honorert med ein samla honorar-sum (for denne fasen) i samsvar med anbodet, rekna i % av entreprisekostnadene.

Denne honorar-summen skal inkludere alle kostnader til telefon, telefax, intern kopiering, internleige av eige data-anlegg, skriving av anbods-dokument mm. Dessutan skal dette %-honoraret dekkje alle kostnader til møter, reiser og diett mm.»

For fase 2 var det såleis slik at anbydarane skulle rekne eigne reiseutgifter inn i prosenten av entreprisekostnadene, og denne prosenten skulle vere sjølve anbodet. Det var ikkje sagt noko i anbodsgrunnlaget om prosjektmøte mellom byggherre og prosjekteringsgruppe, såleis heller ikkje noko om slike møte skulle haldast hos prosjekteringsgruppa eller hos byggherren.

I utlysinga av den avgrensa anbodskonkurransen var det sagt at tildeling av kontrakten skulle skje ut frå kva som var det økonomisk mest

Side:1065

fordelaktige anbodet vurdert ut frå dei kriteria som var nemnde i anbodsinnbydinga, såkalla bestanbod. Det vart vidare i det utsende materialet sagt at tildeling av kontrakt:

«vil vere basert på ei vurdering av det økonomisk mest fordelaktige anbodet, der vi vil leggje vekt på følgjande faktorar:

PRIS samla honorar ut frå anbodet til prosj.gruppa

REFERANSAR oppgjevne referansar, saman med våre eigne erfaringar med desse planleggjarane

GJENNOMFØRING plan for gjennomføring av oppdraget, slik gruppa gjer greie for dette i anbodet sitt.»

I anbodsgrunnlaget vart det vist til utarbeidd «førebels framdriftsplan for prosjekterings- og byggje-fasen», og etter denne skulle «hovudprosjekt/detaljprosjekt» vere ferdig ved utgangen av oktober 1996 slik at anbodsinnhenting for oppføring av bygget kunne skje i november og politisk behandling i desember same året.

Det vart halde anbodssynfaring den 8. september. I referatet er det teke inn at dei frammøtte anbydarane vart spurde om «det syntest vere noko uklårt i anbodsgrunnlaget». Vidare er det sagt at ingen «hadde noko å merke til dette». Av referatet går det også fram at det vart presisert at anbodskonkurransen skulle omfatte både lukka avdeling og open allmennpsykiatrisk avdeling, sjølv om denne siste var avhengig av vedtak i fylkestinget i oktober. Om sjølve avrekningsmåten heiter det:

««Taket» på fase 1 vil vere eit vektleggjande moment ved bedøminga. Konkurransedeltakarene bør vere klår over at omfanget av fase 1 vil vere avgrensa til den minst «risikofylte» delen av oppdraget, og derfor bør det kunne gjevast ei «fast» ramme for denne delen. Resten av oppdraget vil vere prega av større «risiko», men her er det valt % honorar.»

Det kom inn 8 anbod. Byggje- og vedlikehaldsavdelinga gav si tilråding til plannemnda den 3. oktober 1995. Det vart der vist til at tildelinga skulle avgjerast ut frå bestanbodprinsippet, og at det var tre faktorar som skulle vektleggjast: pris, referansar og gjennomføring. Som vedlegg til tilrådinga følgde eit oppsett som viste korleis fagavdelinga i fylkeskommunen hadde vurdert desse kriteria.

Dei tre mest aktuelle anbydarane var Hille+Melbye, Tom Ottar og Nucleus. Med omsyn til prisen viste vedlegget at tilbodet frå Hille+Melbye var rimelegast med ein samla pris på 2.336.248 kroner, at Nucleus kom deretter med 2.548.260 kroner, og at Tom Ottar var dyrast med 3.212.240 kroner. Byggje- og vedlikehaldsavdelinga hadde eit system for vurdering av referansar, og der kom Tom Ottar og Nucleus så godt som likt ut med høvesvis 3531,3 og 3528,8 poeng, medan Hille+Melbye fekk litt færre poeng. På punktet for gjennomføring viste byggje- og vedlikehaldsavdelinga til at Hille+Melbye hadde «atterhald m.o.t. framdriftsplanen for prosjekteringsarbeidet, og vil neppe kunne halde fristen for utsending av anbods-materiell 01.11.96».

I si vurdering la byggje- og vedlikehaldsavdelinga til grunn at nokre anbod ville krevje at byggherren reiste til Oslo for å ta del i møte

Side:1066

med prosjekteringsgruppa, og det vart gjort eit tillegg for dette for anbydarar der det ikkje ut frå opplysningar i gitte anbod eller ut frå kontoradressa til anbydaren var klart at møta vart haldne i Ålesund. Tom Ottar, der arkitekten heldt til i Oslo og dei tre tilknytte rådgivande ingeniørane heldt til i Ålesund, hadde i anbodet opplyst at alle møte ville bli haldne i Ålesund, slik at det ikkje der var aktuelt med noko tillegg. Alle deltakarane i Nucleus heldt til i Oslo, og då det ikkje var opplyst noko i anbodet om kvar slike møte skulle haldast, la byggje- og vedlikehaldsavdelinga til prisen 100.000 kroner for nødvendige reiser. Også for Hille+Melbye vart det gjort slikt tillegg.

Ein stor del av skilnaden i pris mellom Tom Ottar og dei to andre, kom av at gruppa hadde rekna mange fleire timar i fase 1 enn dei to andre hadde gjort. Tom Ottar hadde rekna med 1700 timar, medan Hille+Melbye hadde lagt til grunn 530 timar og Nucleus 570 timar. Her heitte det i tilrådinga til plannemnda:

«Omfanget av arbeid i fase 1 vil i stor grad vere avhengig av byggherren sine eigne disposisjonar. Og dersom brukarane (dei psykiatri-tilsette) gir klare signal, og ikkje seinare skiftar meining, vil honoraret for denne fasen bli monaleg lågare enn det fleire har rekna inn i anboda sine.

Med stram styring av denne fasen, bør det vere mogleg å komme ned på eit honorarnivå tilsvarande

750 timar x 400.- = kr 300.000.-

Ei slik løysing vil vere avhengig av nærare kontrakts-drøftingar med den aktuelle prosj.-gruppa.»

For Tom Ottar medførte reduksjonen i talet på timar ein prisreduksjon på 380.000 kroner, samstundes som det vart gjort eit tillegg i prisen for dei to andre med 100.000 kroner som følgje av reiser til Oslo for byggherren. Byggje- og vedlikehaldsavdelinga la til grunn at med slike endringar ville anbodet frå Nucleus ligge om lag 180.000 kroner lågare enn for Tom Ottar. Som følgje av at det vart oppfatta slik at Hille+Melbye hadde teke atterhald med omsyn til framdrifta, vart det sett bort frå anbodet deira. Som konklusjon rådde fagavdelinga til at prosjekteringsoppdraget vart tildelt Nucleus.

Saka vart så lagt fram for plannemnda for avgjerd. I sitt vedtak den 9. oktober 1995 tok nemnda utgangspunkt i at Nucleus og Tom Ottar låg nær kvarandre i pris etter dei korrigeringane som var gjorde i fagavdelinga. I vedtaket vart oppdraget gitt til Tom Ottar, under føresetnad av at gruppa godtok 300.000 som tak i fase 1. Nemnda uttala vidare:

«Grunngjevinga for eit slikt valg er at Plannemnda vektlegg så sterkt den kompetansen firmaet har dokumentert gjennom vinnar-utkastet i idekonkurransen, og føremunene med at denne erfaringa kan trekkjast med vidare i prosjekteringsarbeidet. Etter Plannemnda si vurdering vil dette kunne meir enn oppvege skilnader i kostnader, slik det kjem fram i saksutgreiinga.

Plannemnda ser også visse praktiske føremuner ved dette firmaet, då dei fleste av aktørane i prosjekteringsgruppa geografisk vil vere å finne i nærområdet til prosjektet.»

Side:1067

Tom Ottar godtok endringa, og kontrakt vart deretter inngått med denne gruppa.

Straks plannemnda hadde vedteke å tildele oppdraget til Tom Ottar, tok Nucleus opp spørsmålet om tilhøvet til konkurransereglane i EØS med EFTA Surveillance Authority (ESA). I sitt avsluttande skriv av 6. september 1996 til den norske staten konkluderte ESA med at fylkeskommunen sin handlemåte var i strid med rådsdirektiv 92/50/EØF på fire punkt: innføring av kostnadstak på 300.000 kroner i fase 1, tillegg på 100.000 kroner for reisekostnader for byggherren i fase 2, bruk av referansar som utvalskriterium både i prekvalifiseringsomgangen og ved tildelinga av anbod og endeleg bruk av geografisk nærleik som kriterium for tildelinga av anbod. ESA ba om norske merknader til dette standpunktet. Nærings- og energidepartementet svara at departementet, på vegner av den norske staten, var samd i oppfatninga til ESA om brot på regelverket i EØS. Departementet viste også til svarbrev av 23. oktober 1996 der Møre og Romsdal fylkeskommune etter departementet sitt syn vedgjekk å ha brote reglane i EØS. I dette svarbrevet hadde fylkeskommunen konkludert slik:

«Vi seier oss derfor leie for at vi, utifrå ESA sine vurderingar, likevel har komme i skade for å gjere brot på dette regelverket. Vi meiner likevel at både administrasjonen og det politiske nivå har tatt lærdom av denne saka, slik at vi i framtida skal unngå å gjere nye brot på EØS-regelverket for offentleg anskaffelse.»

Nucleus tok deretter opp spørsmålet om betaling av skadebot med fylkeskommunen. Då dette ikkje førte til ei løysing, reiste deltakarane i Nucleus den 26. juni 1998 sak ved Romsdal heradsrett mot Møre og Romsdal fylkeskommune. Nucleus kravde skadebot for sitt økonomiske tap, rekna ut frå den positive kontraktsinteressa. Også Hille+Melbye hadde stemna fylkeskommunen ut frå det same sakstilhøvet. Fylkeskommunen tok til motmæle og påsto seg frifunnen. Etter foreining av dei to sakene, sa heradsretten 16. april 1999 dom med slik domsslutning i saka mellom Nucleus og fylkeskommunen:

«1. Møre og Romsdal fylkeskommune dømmes til innen 2 - to - uker fra dommens forkynnelse å betale erstatning til Nucleus-gruppen A/S med kr 89.500,- - kroner åttinitusenfemhundre - med 12 - tolv - % rente fra 1. februar 1999 til betaling skjer.

2. Møre og Romsdal fylkeskommune dømmes videre til innen 2 - to - uker fra dommens forkynnelse å erstatte Nucleus-gruppen A/S saksomkostninger med kr 67.309,- - kroner sekstisjutusentrehundreogni.»

Heradsretten bygde resultatet på at fylkeskommunen hadde gjort feil i samband med anbodet, og at Nucleus skulle vore tildelt oppdraget. Nucleus hadde ikkje noko rettskrav på dette, og retten fann då ikkje grunnlag for å tilkjenne skadebot ut over den negative kontraktsinteressa.

I saka mellom Hille+Melbye og fylkeskommunen vart fylkeskommunen frifunnen og tilkjent sakskostnader. Heradsretten la der til grunn at fylkeskommunen måtte kunne oppfatte det slik at gruppa hadde teke

Side:1068

ein reservasjon om framdrifta, og at dette seinare kunne gjere det uklart kva framdrift som kunne krevjast. Dommen vart ikkje påanka.

Nucleus anka til lagmannsretten og gjorde gjeldande at skadebota skulle vore fastsett ut frå den positive kontraktsinteressa. Fylkeskommunen for sin del anka ikkje, og avgjerda i heradsretten om plikt til å betale skadebot for den negative kontraktsinteressa vart med det rettskraftig. Frostating lagmannsrett sa dom 10. april 2000 med slik domsslutning:

«1. Møre og Romsdal fylkeskommune dømmes til innen 2 - to - uker fra dommens forkynnelse å betale Andresen Arkitektkontor AS, Arkitektkontoret Jon Eikvar AS, Siv. ing. Haug og Blom-Bakke AS, Ingeniørene Lassen & Bjervig AS, CKB Arkisana Arkitektkontor AS, Knut Henrik Leborg og Erichsen & Horgen AS 406.851 - firehundreogsekstusenåttehundreogfemtien - kroner med tillegg av 12 - tolv - prosent rente fra 1. juli 1997 til betaling skjer.

2. Møre og Romsdal fylkeskommune dømmes til innen 2 - to - uker fra dommens forkynnelse å betale Andresen Arkitektkontor AS, Arkitektkontoret Jon Eikvar AS, Siv. ing. Haug og Blom-Bakke AS, Ingeniørene Lassen & Bjervig AS, CKB Arkisana Arkitektkontor AS, Knut Henrik Leborg og Erichsen & Horgen AS 135.040 - etthundreogtrettifemtusenogførti - kroner i saksomkostninger for lagmannsretten med tillegg av 12 - tolv - prosent rente til betaling skjer.

3. Møre og Romsdal fylkeskommune dømmes til innen 2 - to - uker fra dommens forkynnelse å betale Andresen Arkitektkontor AS, Arkitektkontoret Jon Eikvar AS, Siv. ing. Haug og Blom-Bakke AS, Ingeniørene Lassen & Bjervig AS, CKB Arkisana Arkitektkontor AS, Knut Henrik Leborg og Erichsen & Horgen AS 145.487 - etthundreogførtifemtusenfirehundreogåttisju - kroner i saksomkostninger for herredsretten med tillegg av 12 - tolv - prosent rente fra 2 - to - uker fra forkynnelsen av herredsrettens dom til betaling skjer.»

Lagmannsretten la i si avgjerd til grunn at fylkeskommunen hadde gjort fleire feil i tida før kontraktinngåing, og at det var grunn til å laste fylkeskommunen for desse feila. Som stor og profesjonell byggherre kunne fylkeskommunen heller ikkje gå fri ansvar grunna rettsvillfaring. Etter dette fann lagmannsretten klar sannsynlegovervekt for at Nucleus ville ha fått kontrakten om det ikkje hadde vore gjort vesentlege saksbehandlingsfeil hos fylkeskommunen. Nucleus vart tilkjent skadebot ut frå den positive kontraktsinteressa.

Fylkeskommunen har anka dommen til Høgsterett. Anken gjeld bevisvurderinga og rettsbruken. Nucleus motanka med omsyn til fastsetjinga av fortenestemarginen for ankemotpartane ved utmålinga av skadebota. Motanken vart ved Høgsteretts kjæremålsutvals orskurd av 27. november 2000 nekta fremja til Høgsterett med heimel i tvistemålslova §373 tredje ledd nr. 4.

Det er lagt fram ein del nye dokument for Høgsterett. Mellom anna er det lagt fram skriftlege fråsegner frå tre vitne; alle tre forklarte seg for heradsretten og eitt av dei for lagmannsretten. Bortsett frå det som følgjer av at motanken er nekta fremja, står saka i same stilling for Høgsterett som for lagmannsretten.

Side:1069

Ankeparten - Møre og Romsdal fylkeskommune - har særleg halde fram:

Når fylkeskommunen ikkje anka heradsrettsdommen som påla skadebot ut frå den negative kontraktsinteressa, inneber det at fylkeskommunen godtok at det var tale om manglar ved saksbehandlinga i fylkeskommunen. Fylkeskommunen har likevel ikkje godteke at manglane var så omfattande og så grove som det lagmannsretten har lagt til grunn. Sjølv om fylkeskommunen i eit svarbrev i sak for ESA gav uttrykk for å vere klar over at det kunne vere grunnlag for ein viss kritikk, var brevet inga vedgåing av at ESA hadde rett fullt ut i si påpeiking av saksbehandlingsfeil hos fylkeskommunen.

Den første mogelege saksbehandlingsfeilen har som utgangspunkt at fylkeskommunen sette eit tak på timetalet som prosjekteringsgruppa kunne nytte i fase 1. Dette innebar ikkje anna enn at fylkeskommunen nytta seg av sin rett til å styre prosjektet. Særleg var det aktuelt med slik styring i høve til den brukargruppa av helsepersonell og pårørande som var tenkt etablert. Fylkeskommunen meinte å kunne samordne krav frå gruppa i interne møte, slik at samla ønskje og synsmåtar kunne leggjast fram for prosjekteringsgruppa. Ut frå dette var formuleringane hos plannemnda om kontraktsdrøftingar med gruppa uheldige, i det fylkeskommunen ikkje var avhengig av samtykke frå gruppa for å gjennomføre styringa.

Den andre feilen som er gjort gjeldande, byggjer på at anbodet var lyst ut som bestanbod. Det måtte då vere kostnadene for fylkeskommunen som var avgjerande, og i den grad byggherren fekk reiseutgifter for møte med prosjekteringsgruppa, måtte slike utgifter leggjast til anbodet. Påplussinga av 100.000 kroner i reiseutgifter i anbodet til Nucleus, kom av at fylkeskommunen fann å måtte gå ut frå at møta mellom byggherren og prosjekteringsgruppa ville bli haldne i Oslo. Nucleus hadde skapt uvisse ved ikkje å opplyse om kvar slike møte skulle haldast. Det finst ingen sikker praksis for kvar slike møte skal haldast, og då kan ikkje fylkeskommunen klandrast for å ha teke standpunkt. Det ville vore i strid med reglane for god anbodsskikk å ta kontakt med Nucleus for å få klarlagt dette, særleg fordi Nucleus på dette tidspunktet kjende innhaldet i dei andre anboda. Tom Ottar hadde i sitt anbod opplyst at møta ville bli haldne i Ålesund, og kostnadene med Nucleus måtte vurderast opp mot dette.

Den neste mogelege saksbehandlingsfeilen gjeld vektlegging av kompetanse hos anbydarane i begge fasane, noko det etter fylkeskommunens oppfatning måtte vere høve til. Nucleus protesterte heller ikkje, og ved å la vere å gjere innvendingar, har gruppa i tilfelle akseptert løysinga. Heller ikkje ved anbodssynfaringa vart det protestert. Det kan då ikkje under nokon føresetnad vere rett at ei eventuell misforståing hos byggherren her skal utløyse plikt til skadebot overfor Nucleus. Det måtte vere høve til å leggje vekt på kompetansen hos Tom Ottar, då det i anbodsgrunnlaget spesielt var stilt krav til kunnskapar om sjukehusdrift. Også kompetansen som skreiv seg frå idékonkurransen måtte her vere relevant.

Endeleg er det spørsmål om vektlegging av geografisk nærleik, og der blir det vist til at det ville vere ei føremon under byggjeprosessen at tre av dei fire konsulentane i Tom Ottar heldt til i Ålesund. I anbodsutlysinga

Side:1070

var det sagt i punkt 13 at det ville bli lagt vekt på planen til prosjekteringsgruppa om gjennomføring av oppdraget. Lett geografisk tilgang til konsulentane ville nettopp lette gjennomføringa.

Fylkeskommunen har ut frå dette ikkje gjort feil under anbodsbehandlinga, i alle fall ikkje vesentlege feil. Om det er handla i strid med god anbodsskikk, så er det i alle fall feil som er unnskyldelege og lite grove. Ved tildelinga av oppdrag er det elles mange skjønnsmessige moment, slik at domstolane bør vise varsemd ved overprøving av vurderingane til byggherren.

Ansvaret for feil er ikkje objektivt, slik lagmannsretten synest å ha lagt til grunn. Også i anbodssaker vil ansvar måtte ha som føresetnad at det er handla aktlaust. Feil kjem i tilfelle av at fylkeskommunen har misforstått anbodsreglane, eventuelt mistolka innhaldet i eit uklart anbod, og det kan då ikkje vere grunnlag for å ileggje ansvar.

Under alle omstende må ansvaret vere avgrensa til å gjelde den negative kontraktsinteressa, slik heradsretten kom til. I dette tilfellet var det eit vilkår for gjennomføringa av prosjektet at det vart gitt politisk godkjenning. Spørsmålet må vere - som heradsretten la til grunn - om Nucleus ved anbodstildelinga hadde eit rettskrav på å få oppdraget. Før anbydaren var tildelt oppdraget, var det ikkje noka kontrakt, og med det kunne det heller ikkje bli noko kontraktsbrot.

Det finst ingen høgsterettsdom som fastset skadebot for den positive kontraktsinteressa i ei slik sak. Dei nyare norske dommane som finst om emnet, talar nærast mot slikt ansvar. Dansk og svensk rettspraksis er uklar, og direktiva frå EØS overlet dette spørsmålet til nasjonal behandling. Det er fleire innvendingar mot utmåling på dette grunnlaget. Slik skadebot kan kome opp i særs store summar, som ikkje står i noko rimeleg høve til feil som måtte vere gjorde. I verste fall kan oppdragsgivaren faktisk måtte oppfylle to gonger. Og ein byggherre kan risikere at han under ein anbodskonkurranse blir stilt overfor vanskelege situasjonar der han må velje, og der han sjølv etter grundige vurderingar ikkje kan vere sikker på å ha handla rett. Effektivisering av reglane må skje gjennom skadebot for den negative kontraktsinteressa, og i tillegg vil kontrollen gjennom ESA ha mykje å seie. Det er derfor ingen offentlege etatar som vil vere interesserte i å spekulere i brot på reglane. I vår sak var det dessutan berre tale om forventingar hos anbydarane, og desse kan ikkje ha særleg sterkt vern. Dersom ein stiller særlege vilkår for ansvar, vil nok det kunne redusere innvendingane mot dekning av den positive kontraktsinteressa, men reglane vil uansett lett kunne skape mange nye prosessar.

Dersom kravet på den positive kontraktsinteressa skulle føre fram, må skadebota avgrensast til det som var godkjent grunnlag for utbygginga på det tidspunktet oppdraget vart tildelt, i det berre utbygginga av lukka avdeling då var godkjend av fylkestinget. Det må vere avgjerande sjølv om administrasjonen hadde gitt uttrykk for å ville gå inn for utbygging også av open allmennpsykiatrisk avdeling i same byggjesteget. Bygd på prinsippa for utmåling av skadebot hos lagmannsretten, vil det samla tapet hos ankemotpartane i så fall vere 117.201 kroner. Skulle derimot ankemotpartane få medhald i at heile prosjektet slik det faktisk kom til utføring, skal takast med ved utmålinga av skadebot, har ankeparten ikkje innvendingar mot at skadebotsummen blir justert til

Side:1071

433.030 kroner, slik ankemotpartane har gjort på grunnlag av nye opplysningar.

Fylkeskommunen er endeleg av den oppfatning at avgjerda om sakskostnader hos lagmannsretten var i strid med lova, då fylkeskommunen ikkje tapte saka fullstendig for lagmannsretten. Lagmannsretten viste i si avgjerd til tvistemålslova §180 andre ledd, jf. §172 første ledd. Det må vere feil å seie at fylkeskommunen tapte saka fullstendig når Nucleus fekk tilkjent 35 prosent av kravet. Rett nok uttala Nucleus at det var enkelte usikre moment ved utmålinga av skadebota, men det vart sagt at det var teke omsyn til dette ved å setje fortenesteprosenten så lågt som til 20 prosent.

Ankeparten har sett fram slik påstand:

«Prinsipalt:

Romsdal herredsretts dom stadfestes.

Subsidiært:

Møre og Romsdal fylkeskommune betaler erstatning til Nucleusgruppen med kr 117.201,-.

I begge tilfeller:

Møre og Romsdal fylkeskommune tilkjennes saksomkostninger for lagmannsretten og høyesterett.»

Ankemotpartane - Andresen Arkitektkontor AS med fleire - har særleg halde fram:

Lagmannsrettsdommen er rett, med mindre atterhald. Utgangspunktet er at fylkeskommunen har gjort seg skuldig i fleire saksbehandlingsfeil. Det er slege fast av ESA at fylkeskommunen har handla i strid med reglane på dei omtvista punkta, og dette har også fylkeskommunen vedgått i eit svarbrev i saka for ESA. Manglande anke frå fylkeskommunen over dommen til heradsretten, har same konsekvens. Det er tale om brot på regelverket på fire punkt:

Nedjusteringa av prisen i fase 1 var i strid med føresegna om avrekning i anbodsgrunnlaget. Det var to element i denne fasen; timeprisen og taket på timetalet. I anbodssynfaringa kom det klart fram at timetalet skulle vere ei fast ramme for oppdraget. Det var også i strid med forhandlingsforbodet å forhandle med Tom Ottar for å få godteke ein slik reduksjon. Det objektive omfanget på oppdraget vart ikkje redusert. Om så var, skulle det vore teke opp med alle anbydarane.

Fylkeskommunen hadde ikkje teke opp i anbodsgrunnlaget om møta mellom byggherren og prosjekteringsgruppa skulle haldast i Oslo eller i Ålesund. Det var ikkje nokon grunn til at Nucleus for sin del skulle ta dette opp i anbodet, i det det måtte vere opp til byggherren å ta opp relevante spørsmål. Dersom fylkeskommunen ikkje hadde risikoen, kunne fylkeskommunen ha klarlagt dette med anbydaren etter anbodsopninga då det i så fall var reell tolkingstvil. Det ville då blitt avklara at Nucleus godtok at byggherren avgjorde kvar slike møte skulle haldast. Dette var eit brot på likebehandlingsprinsippet i tenesteforskrifta §5A, og det var handla i strid med reglane i forskrifta §39 nr. 2.

Til punktet om vektlegging av referansar viser ankemotpartane til at det vart lagt vekt på referansar minst i to omgangar. Tenesteforskrifta §26 oppgir kvalifikasjonar som eit grunnlag for prekvalifisering. Dette

Side:1072

kan då ikkje vere eit kriterium i anbodsomgangen, der tenesteforskrifta §39 nr. 1 nemner opp kva det kan leggjast vekt på. Fellesnemnar for krava i §39 nr. 1 er at det er tale om kvalitetar ved anbodet som slikt. I tillegg vektla fylkeskommunen at Tom Ottar hadde vunne idékonkurransen, og med det skaffa seg særleg innsikt. Dette er i strid med likebehandlingsprinsippet i §5A i tenesteforskrifta.

Endeleg er det ein saksbehandlingsfeil når fylkeskommunen har lagt vekt på geografiske omsyn. Det er eit absolutt forbod mot slik vektlegging. Er det sakleg grunn for det, kan det nok stillast krav om at ei slik prosjekteringsgruppe i eit nærare definert omfang er til stades på ein byggjeplass, men det må då visast til konkrete omstende, og eit slikt krav må også gå fram av anbodsgrunnlaget. Det gjorde det ikkje her, og då var vektlegginga av dette omsynet i strid med likebehandlingskravet.

Med omsyn til vilkåra for skadebotansvar, er det her tale om eit vanleg aktløysekrav. I og med at ein anbodskonkurranse er sterkt regelstyrt, vil det medføre at skuldkravet som den store hovudregelen er oppfylt. Misforståing av regelverket er ikkje grunn til å bli fri ansvar, særleg når det som her er tale om brot på grunnleggjande anbodsrettsleg regelverk. I det heile er det i denne saka tale om uforsvarleg saksbehandling hos fylkeskommunen, og lagmannsretten har då også uttala at det er «god grunn til å bebreide fylkeskommunen».

Det er også årsakssamanheng mellom regelbrota og det at Nucleus ikkje vart tildelt oppdraget. I dette tilfellet går det fram av tilrådinga frå administrasjonen at Nucleus ville fått oppdraget om det ikkje hadde vorte lagt vekt på ulovlege omsyn. Rett nok hadde Hille+Melbye det lågaste anbodet, men, som det også er avgjort ved den rettskraftige dommen frå Romsdal heradsrett, tok Hille+Melbye eit ulovleg atterhald i høve til framdriftsplanen som gjorde at fylkeskommunen hadde både rett og plikt til avvising.

Ut frå dette har Nucleus krav på skadebot for tapet ved ikkje å få tildelt kontrakten. Utmålinga av skadebot er ikkje regulert i EØS-avtalen, slik at det er norsk skadebotrett som vil vere avgjerande. Tidlegare var det ofte ope om ein anbydar ville få eit anbod, sjølv om han hadde lågast pris. I ein slik situasjon er det forståeleg at praksis utvikla seg til at vedkomande berre kunne få bøtt den negative kontraktsinteressa, med mindre det hadde kome så langt at det var slutta ein avtale eller at han i alle fall hadde eit rettskrav på det. Gjennom utviklinga i anbodspraksis, først med Norsk Standard 3400 og seinare med EØS-reglane, har anbodsretten utvikla seg sterkare i retning meir formelle krav i anbodsprosessen. Det tilseier også ei utvikling av skadebotvernet. I ikkje liten grad kan det her visast til parallelle situasjonar ved forvaltningsvedtak. Nyare praksis frå Høgsterett peikar i same lei. Omsynet til effektivitet tilseier også at det blir svara meir enn den negative kontraktsinteressa, då tilkjenning av negativ kontraktsinteresse til ein forbigått anbydar verken er noko å strekkje seg etter for denne eller noko å frykte for oppdragsgivaren. Det kan ikkje ha vekt for omfanget av ansvaret i kva grad reglane blir prosesskapande. Subsidiært er det her tale om eit rettskrav på oppdraget, slik at ankemotpartane uansett vil ha krav på å bli tilkjent den positive kontraktsinteressa.

Når det gjeld den konkrete utmålinga av skadebota, må det avgjerande vere det omfanget oppdraget reint faktisk fekk. Då anbodet vart

Side:1073

levert, var open avdeling ikkje godkjent som del av byggjesteg 1. Men open avdeling var med i anbodsgrunnlaget, med atterhald om politisk godkjenning, og når slik godkjenning vart gitt, var også denne avdelinga med i det tildelte oppdraget.

Som følgje av at oppdraget vart noko meir omfattande enn det som var lagt til grunn for lagmannsretten, er kravet på skadebot justert. Det blir lagt til grunn det same prosentvise tapet som gjort av lagmannsretten.

Når det gjeld sakskostnader for lagmannsretten, er avgjerda der rett. I påstanden var det kravd skadebot etter rettens skjønn, avgrensa til ein fastsett sum. At lagmannsretten har sett annleis på graden av forteneste enn det Nucleus sjølv gjorde, har berre med ulik skjønnsvurdering å gjere.

Ankemotpartane har sett fram slik påstand:

«1. Møre og Romsdal fylkeskommune betaler erstatning til Andresen Arkitektkontor AS, Arkitektkontoret Jon Eikvar AS, Siv ing Haug og Blom-Bakke AS, Ingeniørene Lassen & Bjervig AS, CBK Arkisana Arkitektkontor AS, Knut Henrik Leborg og Erichsen & Horgen AS, med kr 433.030,- med tillegg av lovens renter fra 1. juli 1997 til betaling skjer.

2. Lagmannsrettens dom pkt 2 og 3 stadfestes.

3. Andresen Arkitektkontor AS, Arkitektkontoret Jon Eikvar AS, Siv ing Haug og Blom-Bakke AS, Ingeniørene Lassen & Bjervig AS, CBK Arkisana Arkitektkontor AS, Knut Henrik Leborg og Erichsen & Horgen AS tilkjennes saksomkostninger for Høyesterett med tillegg av lovens rente fra forfall til betaling skjer.»

Eg er komen til at anken ikkje kan føre fram.

Eg ser først på kvar einskild påstått feil, og startar med innføringa av kostnadstaket på 300.000 kroner for samla honorar i fase 1. Omfanget av oppdraget i denne fasen var som før nemnt i punkt 10 i anbodsgrunnlaget fastsett til å gå frå fullført programmeringsarbeid og fram til godkjent skisseprosjekt. For dette skulle rådgivargruppa få honorar «etter medgått tid og med time-satsar i samsvar med anbodet, innanfor det tidforbruket som ligg i anbodet». Med det atterhaldet som låg i at det berre skulle betalast for medgått tid, var det etter dette to element i anbodet: timepris og øvre samla timetal. I anbodssynfaringa var elementet om timetal -"ei fast ramme"- framheva som konkurranseelement frå fylkeskommunen si side. På dette tidspunktet framheva såleis fylkeskommunen sjølv at det øvre timetalet var sentralt i konkurransen. Fylkeskommunen har så i ettertid gjort gjeldande at det her var tale om utøving av styringsrett når timetalet vart redusert for Tom Ottar, og at det særleg var mogeleg å nytte mindre tid på samarbeid med brukarinteressene. Her meinte fylkeskommunen at mykje av avklaringa kunne skje internt i fylkeskommunen utan at prosjekteringsgruppa trong bruke så mykje tid på dette. Etter mitt syn er dette ikkje haldbart. Det var ulovleg forskjellsbehandling, jf. forskrifta §5A, når fylkeskommunen gav den eine av anbydarane høve til å endre det eine elementet - pristaket - i anbodet for fase 1. Realiteten her var at Tom Ottar fekk høve til å endre anbodssummen etter at dei andre anboda var kjende. Også andre reglar kan her vere krenkte, utan at eg finn det nødvendig å gå inn på det.

Side:1074

Det neste spørsmålet er om påplussinga av 100.000 kroner på anbodssummen frå Nucleus var i strid med regelverket. Nucleus hadde gitt eit anbod - utan noko form for atterhald - i samsvar med anbodsgrunnlaget. I anbodsgrunnlaget var det ikkje nemnt noko om kvar møta mellom byggherren og prosjekteringsgruppa skulle haldast, og det kunne då heller ikkje ventast at Nucleus tok med noko om dette i anbodet. Partane har for Høgsterett hatt ulikt syn på kva som er praksis med omsyn til stadval for slike møte, og likeins om byggherren i ettertid hadde rett til å spørje anbydarane om kva som låg i anbodet på dette punktet. Saka reiser her spørsmål som eg ikkje finn det nødvendig å gå inn på, i det summen på 100.000 kroner ikkje under noko omstende vil vere avgjerande i saka.

Nucleus har gjort gjeldande at fylkeskommunen la vekt på kvalifikasjonar hos anbydarane i to omgangar, først ved prekvalifiseringa og deretter ved utveljinga av kven som skulle få oppdraget. Eg kan ikkje sjå at det er dekning i dei faktiske tilhøva for at dette skal ha vore lagt til grunn med omsyn til ei generell vurdering av kvalifikasjonane. Tvert om vart det i saksframlegget frå byggje- og vedlikehaldsavdelinga lagt til grunn at på dette punktet var «dei 2 anbydarane i realiteten likeverdige». Som før nemnt gav det interne systemet for vurdering av referansar eit så godt som heilt likt resultat. Når dei generelle referansane til partane på dette viset vart rekna å vere likeverdige, kan det ikkje under noko omstende hatt noko å seie for resultatet om fylkeskommunen tok dette elementet med i anbodsvurderinga. Ut frå dette er det ikkje grunn for meg til å drøfte spørsmålet om det ved ein avgrensa anbodskonkurranse er høve til å leggje vekt på kvalifikasjonane hos anbydarane både i ein prekvalifiseringsomgang og ved utveljinga av kven som skal få oppdrag.

Det plannemnda i fylkeskommunen derimot la vekt på ved sjølve tildelinga av oppdraget den 9. oktober 1995, var «den kompetansen [Tom Ottar] har dokumentert gjennom vinnar-utkastet i idekonkurransen, og føremunene med at denne erfaringa kan trekkjast med vidare i prosjekteringsarbeidet». Dette vart det avgjerande for å velje Tom Ottar, trass i at denne gruppa låg 280.000 kroner over Nucleus sjølv etter innføring av tak på 300.000 kroner i fase 1. Eg nemner at sjølv om påplussing av reiseutgifter på 100.000 kroner for byggherren sine representantar i fase 2 var rettmessig - noko eg ikkje har funne nødvendig å ta standpunkt til - hadde differansen vorte 180.000 kroner til føremon for Nucleus. Tom Ottar som hadde vore med på idékonkurransen, var gitt høve til å vere med i anbodsrunden, noko ankemotpartane ikkje har hatt innvendingar mot. Etter mitt syn måtte byggherren ved tildeling av oppdrag likevel sjå bort frå deltakinga i idékonkurransen, i det deltakarane der ikkje i noko tilfelle kunne stillast betre enn dei andre anbydarane. Kravet om likebehandling i forskrifta §5A vart såleis her ikkje oppfylt.

Det er endeleg spørsmål om det ved tildeling av oppdrag vart teke omsyn til den geografiske tilknytinga Tom Ottar hadde til utbyggingsstaden. Om dette spørsmålet uttala plannemnda i møteboka:

«Plannemnda ser også visse praktiske føremuner ved dette firmaet, då dei

Side:1075

fleste av aktørane i prosjekteringsgruppa geografisk vil vere å finne i nærområdet til prosjektet.»

Tre av medlemmene i Tom Ottar heldt til i Ålesund, eitt i Oslo. Alle medlemmene i Nucleus hadde kontoradresse Oslo. Det var ikkje teke inn i anbodsgrunnlaget noko krav om at anbydarane skulle vere til stades på anleggsstaden, og det er då ikkje nødvendig for meg å gå inn på i kva grad regelverket ville gitt opning for dette, t.d. for krav om stad for møte eller om deltaking under byggjeprosessen. Ut frå dette hadde fylkeskommunen ikkje under noko omstende heimel for å leggje vekt på geografisk plassering for medlemmene i gruppa. Eg legg etter dette til grunn at fylkeskommunen også her gjorde seg skuldig i eit brot på likebehandlingsprinsippet i forskrifta §5A.

Samla sett må eg leggje til grunn at fylkeskommunen her gjorde vesentlege feil. Det var ikkje tale om feiltolking av innfløkte reglar eller om feil vurdering av vanskelege faktiske tilhøve. Feila knytte seg ikkje til vanskelege tolkingar av regelverket eller til kompliserte faktiske vurderingar. Tvert om var det tale om brot på sentrale og grunnleggjande prinsipp og føresegner i anbodsretten som fylkeskommunen som stor og profesjonell byggherre burde vere godt kjend med. Det var heller ikkje berre ein feil, men fleire feil som dels vart gjorde av administrasjonen og dels først hos plannemnda. På denne bakgrunn sluttar eg meg også til lagmannsrettens standpunkt om at det var grunn til å klandre fylkeskommunen for feila. Eg kjem seinare attende til på kva måte det bør kome inn i vurderinga av skadebotansvaret kor grove feila var og i kva grad fylkeskommunen kunne leggjast til last.

Spørsmålet om årsakssamanheng er etter mitt syn ikkje tvilsamt i denne saka. Utan dei omtala saksbehandlingsfeila er det klart mest sannsynleg at Nucleus ville fått oppdraget. Nucleus hadde eit vesentleg lågare anbod enn Tom Ottar, og det var lagt til grunn av byggje- og vedlikehaldsavdelinga at dei to stod likt på andre punkt enn sjølve anbodssummen. Trass i at byggje- og vedlikehaldsavdelinga korrigerte summane ved å innføre tak på 300.000 kroner i fase 1 og leggje til 100.000 kroner i fase 2, begge deler til ulempe for Nucleus, tilrådde fagavdelinga at Nucleus fekk oppdraget. Tenkjer ein seg at det ikkje var innført eit tak, må det vere grunnlag for å slutte at tilrådinga ville blitt meir markert frå fagavdelinga. Plannemnda for sin del la til ytterlegare to ulovlege omsyn som grunnlag for å tildele oppdraget til Tom Ottar. Det er etter mitt syn heilt klart at Nucleus måtte blitt vald, dersom det vart sett bort frå desse to nye omsyna, og det dessutan også vart sett bort frå innføringa av taket i fase 1. Hille+Melbye hadde rett nok det lågaste anbodet, men det er ikkje kome fram noko i saka som gir grunnlag for å setje til sides resultatet i heradsretten. Som før nemnt la heradsretten til grunn at anbodet frå Hille+Melbye inneheldt atterhald som gjorde at fylkeskommunen hadde rett og plikt til å avvise det.

Spørsmålet er så om den klanderverdige handlemåten hos fylkeskommunen gjer at Nucleus kan krevje skadebot ut frå den positive kontraktsinteressa.

Eg finn her grunn til å starte med å seie litt om korleis rettsreglane har utvikla seg på dette feltet. Sjølv om det i lang tid hadde vore praksis at byggje- og anleggsarbeid vart sette bort ved anbod, var det først ved

Side:1076

Norsk Standard (NS) 3400 frå 1972 at det kom standardiserte reglar om slik kontrahering. Ved kongeleg resolusjon av 17. mars 1978 vart statsetatane pålagde å nytte NS 3400, og tilsvarande vedtak vart gjorde i mange kommunar. Dette førte til at anbodsprosessen i større grad enn tidlegare vart ført inn i rettslege former.

Gjennom EØS-avtalen har det skjedd ei vidare utvikling av anbodsreglane. Ved anskaffingslova og tenesteforskrifta vart det innført detaljerte reglar om anbodsprosessen, og det er i seg sjølv naturlegvis sentralt at reglane er fastsette i lov eller i forskrift med heimel i lov. Det er etter dette i større grad enn tidlegare styrt ved lov og forskrift kven som skal få tildelt byggje- og anleggsoppdrag frå offentlege organ og frå ein del andre som varetek offentlege interesser.

Etter artikkel 3 i Avtale om Det europeiske økonomiske samarbeidsområde, som er ein del av EØS-lova av 27. november 1992 nr. 109, skal avtalepartane «treffe alle generelle eller særlige tiltak som er egnet til å oppfylle de forpliktelser som følger av denne avtale». Det er - med eitt unnatak - ikkje nærare omtale i EØS-regelverket korleis skadebotreglane på dette rettsområdet skal utformast, slik at dette i utgangspunktet er overlate til nasjonale styresmakter. Unnataket gjaldt forsyningsdirektivet, der det etter anskaffingslova §6 var fastsett skadebot ut frå den negative kontraktsinteressa.

Anskaffingslova av 1992 inneheldt - med det nemnde unnataket - inga regulering av skadebotansvaret, og det gjer heller ikkje den nye lova av 1999. Spørsmålet om utmålinga av skadebotansvaret er drøfta i lovførearbeida. I NOU 1997:21 side 85 uttala lovutvalet:

«Hvorvidt EØS-regelverket vil medføre noen endring i erstatningsretten på dette området gjenstår å se. EØS-regelverket lovfester rettigheter for leverandørene, noe som er nytt i anbudsrettslig sammenheng. Dette kan tilsi at leverandøren skal ha krav på erstatning for positiv kontraktsinteresse dersom oppdragsgivers brudd på regelverket gjør at leverandøren ikke får oppdraget.»

Utvalet uttala vidare på side 118 at det kan stillast spørsmål om

«tilbakeholdenhet med hensyn til å idømme den positive kontraktsinteresse er i overensstemmelse med EØS-rettens krav til effektive sanksjoner ved brudd på prosedyreregelverket.»

Endeleg kan det visast til merknadene frå departementet til spørsmålet i Ot.prp.nr.71 (1997-1998) på side 68:

«Spørsmålet om positiv kontraktsinteresse har relevans på en rekke områder. Det vil derfor ikke være riktig her å gi føringer i retning av å utvikle en særlig erstatningsrettspraksis knyttet til offentlige anskaffelser. Dersom det kun idømmes erstatning for negativ kontraktsinteresse, kan det imidlertid resultere i at få leverandører vil se seg tjent med å gå til sak med mindre bruddene på regelverket er helt klare og utgiftene til utarbeidelse av anbud eller tilbud svært høye.»

Det eg her har sagt, peikar etter mitt syn på to viktige tilhøve. For

Side:1077

det første har det i den omhandla perioden skjedd ei utvikling ved at tildelinga av oppdrag i stadig mindre grad er gjort til gjenstand for eit fritt val hos ein oppdragsgivar. Etter tenesteforskrifta er det i hovudsak slik at ei tildeling skal skje etter rettslege normer, sjølv om eit bestanbod særleg ved visse anbodsformer kan gi eit stort rom for skjønn for byggherren. For det andre - og det har samanheng med det eg no har nemnt - vil denne auka regelstyringa naturleg føre til at det blir spørsmål om sanksjonar mot brot på regelverket. Det som er sitert frå førearbeida til den nye anskaffingslova, viser at verken lovutval eller departement har sett på det som uproblematisk om det her berre blir svara skadebot for den negative kontraktsinteressa.

Også nyare høgsterettspraksis viser at det blir stilt spørsmål ved den tradisjonelle oppfatninga om at det berre blir gitt skadebot for den positive kontraktsinteressa der det var eit rettsleg krav på å bli tildelt eit oppdrag. I Rt-1997-574 (Firesafe) som direkte gjaldt krav om den negative kontraktsinteressa, var det sagt at den «som skulle ha fått entreprisen om ikke feilen var skjedd, har krav på erstatning, antakelig med utgangspunkt i den positive kontraktsinteresse». Den neste saka var Rt-1998-1398 (Torghatten) som gjaldt anbod på hurtigbåtrute, der det vart gitt skadebot for tapt forteneste. Her vart det i dommen på side 1406 vist til at saka måtte vurderast med utgangspunkt i:

«at det er tale om offentlig myndighetsutøvelse. Men når fylkeskommunen benytter anbud for å kunne redusere de offentlige tilskuddene, kan også de krav som stilles til partene i anbudsretten ha en viss betydning.»

Som påpeika i den neste dommen i Rt-2000-1076 (Faber) gjaldt Torghattensaka ikkje ei rein anbodssak, med den sterke vektlegginga der av utøving av offentleg avgjerdsmakt. I Fabersaka fekk anbydaren ikkje medhald i krav på den positive kontraktsinteressa. Det vart der mellom anna uttala at det etter dei konkrete anbodsføresegnene var eit vidt skjønnsmessig spelerom for fylkeskommunen med omsyn til kva anbod som skulle veljast, og at fylkeskommunen også ville ha rett til på sakleg grunnlag å forkaste alle anboda. Eg oppfattar desse dommane samla sett slik at spørsmålet om skadebot for den positive kontraktsinteressa for eit tilfelle som i vår sak, er halde ope.

Etter mitt syn er det grunn til at det på nærare vilkår bør vere ansvar også for den positive kontraktsinteressa ved forbigåing ved tildeling av anbod. Når regelverk og anbodsgrunnlag er slik spesifisert at det i stor grad er regelstyrt kven som skal tildelast eit oppdrag, er det ei naturleg utbygging at det også skjer ei utvikling på utmålingssida. Der utlysinga skjer etter EØS-reglane, er det for enkelt å svare ut frå om det ligg føre eit rettskrav eller ikkje. Som påpeika av Lasse Simonsen i «Prekontraktuelt ansvar», 1997, på side 359-361 er det her ei konflikt mellom tradisjonell kontraktsrettsleg tankegang og alminneleg skadebotrett utanfor kontrakthøve. Anbodsretten har særdrag med element frå begge systema, og det er då ikkje grunn til å avgjere ansvarsspørsmålet ut frå eit val mellom dei.

I mi vurdering har eg teke utgangspunkt i utviklinga i anbodsretten, som eg alt har vore inne på, og som har ført fram til bindande rettsreglar. Omsynet til effektivisering av desse rettsreglane må då stå sentralt. Bruk

Side:1078

av negativ kontraktsinteresse vil ofte vere lite tenleg i så måte. Det vil gjerne vere tale om etter måten små summar, slik at ein anbydar ikkje utan vidare vil sjå seg tent med å reise sak om eit slikt krav. Og framfor alt vil eit skadebotansvar, avgrensa på dette viset, i dei fleste tilfelle ikkje kunne verke førebyggjande overfor ein oppdragsgivar. Reint allment er det her også grunn til å peike på at det er viktig å ha reglar som sikrar ei best mogeleg utnytting av midlane innanfor dei store sektorane i samfunnet der det blir nytta anbod.

For meg har det også ei viss vekt at andre land i EØS-området har reglar om dekning av den positive kontraktsinteressa. Rettsutviklinga i ulike land er elles nærare omtala av Simonsen på side 790-798.

I den svenske lag (1992:1528) om offentlig upphandling er det reglar i kapittel 7 §6 om ansvar for oppdragsgivar som peikar i retning ansvar for den positive kontraktsinteressa, jf. Hellner og Johansson, Skadeståndsrätt (2001) side 472-476. Den svenske Högsta domstolen kom i ei sak i NJA 1998 side 873 til ansvar for den positive kontraktsinteressa, ut frå at det låg nær å sjå saka slik at «ett kvasikontraktsrättsligt förhållande uppkommer mellan den upphandlande och presumtiva anbudsgivare i och med att upphandlingen inleds».

I ei avgjerd frå dansk høgsterett, innteken i UfR 2000 side 1561, kom retten til at anbydaren hadde krav på dekning av den positive kontraktsinteressa. Saka gjaldt eit tilfelle av såkalla «bunden licitation», jf. lov nr. 216 afødt xx.xx.1966 m.v. §3 stykke 2. Ved denne forma for anbod må ein innbydar anten godta det billigaste anbodet eller forkaste alle anboda. I den konkrete saka kunne såleis innbydaren late vere å godta noko av anboda. Høgsterett fann at det var «godtgjort» at vedkomande anbydar ville fått anbodet om ikkje innbydaren i strid med lova hadde henta inn underhandsanbod, og at innbydaren i alle fall under desse omstenda måtte betale skadebot svarande til den tapte nettofortenesta hos denne anbydaren. Det kan vere noko tvil om kva vekt det har at innbydaren måtte velje mellom totalforkasting av alle anboda eller å godta anbodet frå den aktuelle anbydaren, men innbydaren hadde i alle fall ikkje noka rettsplikt til å inngå kontrakt med denne anbydaren.

Eg nemner også at det må leggjast til grunn at det etter tysk rett vil vere ansvar for den positive kontraktsinteressa, der saksøkjar kan gjere sannsynleg at han ved rett behandling frå innbydar ville ha fått oppdraget.

Det kan nok argumenterast for at ansvar for den positive kontraktsinteressa innanfor anbodssektorane vil kunne skape ein del nye tvistar. Risikoen for tvistar kan likevel ikkje vere til hinder for slikt ansvar, som det etter mitt syn er gode grunnar for å ha. Etter mitt syn er det også slik at anbodsretten har særdrag, som gjer at det innanfor dette rettsfeltet er særlege omsyn som må ha vekt ved utforminga av vilkåra for ansvar.

Fylkeskommunen har vist til at det for ein byggherre ofte vil kunne liggje føre vanskelege spørsmål, der byggherren må ta eit val og uansett risikere søksmål frå den eller dei som ikkje får eit oppdrag. Det blir hevda at skadebot for den positive kontraktsinteressa i verste fall kan innebere summar som ikkje står i rimeleg høve til feil som er gjort. Innvendingane har vekt, nettopp fordi anbodsretten er særleg med ofte

Side:1079

tungt faktum og med omfattande og dels vanskelege reglar. Men etter mitt syn går innvendingane ikkje så mykje på bruk av positiv kontraktsinteresse i seg sjølv, som på den nærare utforminga av vilkåra for skadebot for denne interessa.

Som påpeika av Simonsen på side 359-361, tilseier karakteren av anbodsretten at det kan vere aktuelt å ta i bruk mellomløysingar, med element både frå kontraktretten og frå den vanlege skadebotretten. Dette er eg einig i, i det eg her legg til at den nærare utforminga nettopp må ta utgangspunkt i dei særdraga som følgjer med bruk av anbod. Gjennom den negative kontraktsinteressa vil ein anbydar kunne få det han har tapt ved å innrette seg i tillit til ei kunngjering om anbod. Den positive kontraktsinteressa byggjer på at anbydaren skal stillast som om han hadde fått anbodet. Generelt kan det nok seiast at eit slikt krav - som har utgangspunkt i forventing om eit oppdrag - naturleg kan ha eit meir avgrensa vern enn eit krav bygd på spilte utgifter. Ikkje minst i utbyggingssamanheng er det velkjent at det ligg mange risiki i gjennomføringa av eit tiltak. Etter mitt syn bør det derfor stillast opp nærare vilkår for at ein anbydar skal kunne krevje dekt den positive kontraktsinteressa.

Det må vere eit visst rom for feil ved vurdering av anbod, både med omsyn til det faktiske grunnlaget og med omsyn til forståing av regelverket, utan at dette gir grunnlag for ansvar for den positive kontraktsinteressa. Etter mitt syn bør utgangspunktet vere at det må vere vesentlege feil. I vurderinga av om ein feil er vesentleg, må det takast omsyn både til storleiken på feilen, typen av feil og kor mykje oppdragsgivaren er å leggje til last.

Etter mitt syn bør det også skje ei tilstramming av beviskravet for årsakssamanheng samanhalde med det vanlege beviskravet. Ofte vil det vere vanskeleg å seie om ein feil har spela inn ved avgjerda. Det må krevjast at anbydar med klar sannsynlegovervekt viser at oppdraget skulle gått til vedkomande anbydar.

Når så det konkrete ansvarsspørsmålet i vår sak skal avgjerast, er det ikkje til å kome utanom at fylkeskommunen kan klandrast for vesentlege brot på reglane i tenesteforskrifta. Det er tale om klare feil, som ikkje har å gjere med vurdering av vanskelege faktiske tilhøve eller med eit vanskeleg regelverk. I dette tilfelle er det heller ikkje i det heile nokon tvil om at Nucleus hadde fått oppdraget dersom fylkeskommunen hadde gått rett fram. Etter dette kan fylkeskommunen ikkje få medhald i anken.

Ved utmålinga av skadebota har begge partar for Høgsterett - etter kjæremålsutvalets avgjerd av motanken - teke utgangspunkt i at lagmannsretten sette tapet for Nucleus til 7 prosent av bruttoomsetninga, fastsett under eitt for alle medlemmene i gruppa. Fylkeskommunen har gjort gjeldande at tapet skal reknast ut frå den utbygginga som var vedteken på det tidspunktet Nucleus gav anbod, og det var berre lukka avdeling, med ein entreprisekostnad på 17,6 millionar kroner. Eg minner då om at det her vart innhenta anbod ut frå at open avdeling skulle vere med i same byggjesteget, noko som seinare også vart godkjent av fylkestinget. Endeleg viste det seg etterkvart at utbygginga vart noko dyrare enn budsjettert, slik at samla entreprisekostnad vart 67.771.000 kroner. Endringa i høve til tala for lagmannsretten kjem av at fylkeskommunen

Side:1080

og entreprenøren har blitt einige om at fylkeskommunen skal betale 4.250.000 kroner ut over det som er betalt tidlegare. Eg meiner at fylkeskommunen må betale skadebot for heile kontraktssummen slik denne faktisk utvikla seg. For det første må ansvaret omfatte heile oppdraget slik det faktisk vart, i og med at også open avdeling var med i anbodsgrunnlaget. Her hadde fylkeskommunen ein valrett, og det ville vore sakleg grunnlag dersom fylkeskommunen til dømes av økonomiske grunnar hadde sagt nei til open avdeling i første byggjesteget. Men når dette først vart valt, var dette ein del av oppdraget. Oppdraget førte også til ei overskriding av kontraktssummen. Samla sett viser nettopp omfanget av den gjennomførte utbygginga kva som i dette tilfellet var det mest sannsynlege omfanget av oppdraget. Fylkeskommunen har ikkje ført bevis for at det har oppstått ei fordyring som ikkje ville funne stad med Nucleus som prosjektleiar, og den gjennomførte utbygginga gir då den beste opplysninga om omfanget av oppdraget. Etter dette må fylkeskommunen svare skadebot rekna ut frå byggjesummen for heile byggjesteget slik dette reint faktisk kom til utføring.

Anken har ikkje ført fram, og dom må då seiast i samsvar med den justerte påstanden frå ankemotpartane. Det har ikkje vore innvendingar frå ankeparten til summen i påstanden under føresetnad av at ankemotpartane sitt rettslege syn på utmålinga vann fram.

Møre og Romsdal fylkeskommune må betale sakskostnader til Nucleus for Høgsterett, jf. tvistemålslova §180 første ledd. Sakskostnadene blir i samsvar med oppgåve sette til 198.263 kroner, av dette 195.000 kroner i salær og 3.263 kroner i utlegg. Ut frå resultatet eg har kome til var saka også vunnen for Nucleus i heradsrett og lagmannsrett, og fylkeskommunen må då også svare sakskostnader til motparten for desse instansane. Nucleus hadde både for heradsrett og lagmannsrett sette fram påstand om «erstatning... fastsatt etter rettens skjønn, oppad begrenset til ...». Sjølv om resultatet til slutt er ein vesentleg lågare sum enn påstanden - om lag 38 prosent av påstanden - har dette samanheng med ulik skjønnsmessig vurdering av dei postane kravet gjaldt. Saka skal då reknast vunnen i det heile.

Eg røystar etter dette for slik

dom:

1. Møre og Romsdal fylkeskommune betaler til Andresen Arkitektkontor AS, Arkitektkontoret Jon Eikvar AS, Siv.ing. Haug og Blom-Bakke AS, Ingeniørene Lassen & Bjervig AS, CBK Arkisana Arkitektkontor AS, Knut Henrik Leborg og Erichsen & Horgen AS i fellesskap 433.030 - firehundreogtrettitretusenogtretti - kroner med tillegg av den alminnelege forseinkingsrenta etter forseinkingsrentelova §3 første ledd første punktum, for tida 12 - tolv - prosent årleg rente, frå 1. juli 1997 til betaling skjer.

2. Lagmannsrettens dom, domsslutninga punkt 2 og 3, blir stadfesta.

3. I sakskostnader for Høgsterett betaler Møre og Romsdal fylkeskommune til Andresen Arkitektkontor AS, Arkitektkontoret Jon Eikvar AS, Siv.ing. Haug og Blom-Bakke AS, Ingeniørene Lassen & Bjervig AS, CBK Arkisana Arkitektkontor AS, Knut Henrik Leborg og Erichsen & Horgen AS i fellesskap 198.263 - eitthundreognittiåttetusentohundreogsekstitre

Side:1081

- kroner med tillegg av den alminnelege forseinkingsrenta etter forseinkingsrentelova §3 første ledd første punktum, for tida 12 - tolv - prosent årleg rente, frå utgangen av oppfyllingsfristen til betaling skjer.

4. Oppfyllingsfristen er 2 - to - veker frå forkynninga av denne dommen.

Dommer Oftedal Broch: Jeg er i det vesentlige og i resultatet enig med førstvoterende.

Dommer Gjølstad: Likeså.

Dommer Gussgard: Likeså.

Justitiarius Smith: Likeså.

Etter røystinga sa Høgsterett slik

D O M :

1. Møre og Romsdal fylkeskommune betaler til Andresen Arkitektkontor AS, Arkitektkontoret Jon Eikvar AS, Siv.ing. Haug og Blom-Bakke AS, Ingeniørene Lassen & Bjervig AS, CBK Arkisana Arkitektkontor AS, Knut Henrik Leborg og Erichsen & Horgen AS i fellesskap 433.030 - firehundreogtrettitretusenogtretti - kroner med tillegg av den alminnelege forseinkingsrenta etter forseinkingsrentelova §3 første ledd første punktum, for tida 12 - tolv - prosent årleg rente, frå 1. juli 1997 til betaling skjer.

2. Lagmannsrettens dom, domsslutninga punkt 2 og 3, blir stadfesta.

3. I sakskostnader for Høgsterett betaler Møre og Romsdal fylkeskommune til Andresen Arkitektkontor AS, Arkitektkontoret Jon Eikvar AS, Siv.ing. Haug og Blom-Bakke AS, Ingeniørene Lassen & Bjervig AS, CBK Arkisana Arkitektkontor AS, Knut Henrik Leborg og Erichsen & Horgen AS i fellesskap 198.263 - eitthundreognittiåttetusentohundreogsekstitre - kroner med tillegg av den alminnelege forseinkingsrenta etter forseinkingsrentelova §3 første ledd første punktum, for tida 12 - tolv - prosent årleg rente, frå utgangen av oppfyllingsfristen til betaling skjer.

4. Oppfyllingsfristen er 2 - to - veker frå forkynninga av denne dommen.