LG-1997-454

Instans:	Gulating lagmannsrett - Dom
Dato:	1998-03-06
Publisert:	LG-1997-00454
Stikkord:
Sammendrag:
Saksgang:	Bergen byrett Nr. 96-012287 A/01 Gulating lagmannsrett LG-1997-00454 A - Anke til Høyesterett delvis henvist, HR-1998-00450K , for dom i saken se HR-1999-00013 A.
Parter:	Ankande part: Etne kommune v/ordføraren (Prosessfullmektig: Advokat Roe Lauvås). Ankemotpart: A (Prosessfullmektig: Advokat Per J. Jordal). I motanken: Ankande part: A (Prosessfullmektig: Advokat Per J. Jordal). Ankemotpart: Etne kommune v/ordføraren (Prosessfullmektig: Advokat Roe Lauvås).
Forfatter:	Kst. lagdommar Erling Johannes Husabø. Heradsrettsdommar Marie Vonen. 1 meddommar - Mindretal: Lagdommar Filip Truyen. 1 meddommar
Lovhenvisninger:	Forvaltningsloven (1967) §41, Arbeidsmiljøloven (1977) §60, §66, Tvistemålsloven (1915) §174, §180, §17, Arbeidsmiljøloven (1977)

Saka gjeld avskil, evt. oppseiing, frå stilling i Etne kommune.

A vart tilsett som assistent ved Etne sjukeheim i september 1988. Ho fekk melding om avskil 7. mars 1996, med følgjande grunngiving:

"Grunnlaget for avskjeden er m.a. at du onsdag den 21 02 96 er observert medan du urettmessig fjerna gjenstandar frå sjukeheimen."

Bergen byrett avgjorde saka ved dom 11. desember 1996 med slik slutning:

"1. Avskjed/oppsigelse av A fra sin stilling ved Etne sykehjem, kjennes ugyldig.

2. Innen 2 - to - uker fra dommens forkynnelse betaler Etne kommune erstatning til A med kr 72000,- - syttitotusen - kroner til dekning av tapt lønnsinntekt.

3. Saksomkostninger tilkjennes ikke."

Etne kommune har til rett tid anka dommen. A har kome med tilsvar, og har dessutan sett fram aksessorisk motanke med krav om oppreising for ikkjeøkonomisk tap.

Den ankande parten, Etne kommune, har i det vesentlege gjort gjeldande:

Vilkåra for avskil etter arbeidsmiljølova §66 er til stades. Gjennom vitneføringa er det ført tilstrekkeleg bevis for at A den 21/2 1996 urettmessig borttok støvklutar og gummihanskar frå sjukeheimen. Denne handlinga er i seg sjølv nok til avskil. Særleg omsynet til å kunna gi pensjonærane full tryggleik i det som er heimen deira, tilseier at ein må reagera strengt på denne typen pliktbrot. I alle fall var vilkåra for avskil til stades når ein tek omsyn til den særskilte situasjonen som var på sjukeheimen på den tida då naskeriet skjedde. Det hadde gjennom fleire år førekome uvanleg mange tilfelle der pengar eller ting vart borte på uforklarleg vis. Situasjonen vart særleg tilspissa på nyåret i 1996, då det m a vart borte pengar frå ein pensjonær. Forholda var blitt så vanskelege at enkelte tilsette ikkje ville gå åleine inn på rommet til pensjonærar, og også pensjonærar gav uttrykk for utryggleik. Ein gong i midten av februar 1996 vart det halde eit ekstraordinært personalmøte om desse problema, der også A var til stades. Der vart det retta ei kollektiv åtvaring til alle tilsette. Sjølv om det ikkje vart sagt med reine ord, låg det i korta at det ville få alvorlege konsekvensar om nokon i denne situasjonen føretok seg noko urettmessig. På denne bakgrunnen framstår naskeriet av støvklutar og gummihanskar som vesentleg meir alvorleg enn det elles ville ha gjort.

Subsidiært hevdar Etne kommune at forholda i alle fall kan gi grunnlag for oppseiing. At det i brevet til A berre er nemnt avskil, er ikkje til hinder for dette. Rådmannen, som har kompetanse til å gjera vedtak om oppseiing, har heilt frå rettssaka starta, gjort det klart at kommunen subsidiært ønskjer eit slikt utfall av saka.

Atter subsidiært hevdar Etne kommune at det ikkje i noko tilfelle er grunn til å gi oppreisingserstatning, fordi vedtaket om avskil vart utløyst av klanderverdige forhold frå A si side.

Etne kommune har lagt ned følgjande påstand:

I hovudanken:

"Prinsipalt.

1. Avskjeden av A fra Etne sjukeheim er gyldig.

2. Den ankende part tilkjennes sakens omkostninger så vel for byretten som for lagmannsretten.

Subsidiært.

1. Avskjeden av A fra stilling ved Etne sjukeheim er gyldig som oppsigelse.

2. Den ankende part tilkjennes sakens omkostninger så vel for byretten som for lagmannsretten."

I motanken:

"1. Etne Kommune frifinnes.

2. Etne Kommune tilkjennes sakens omkostninger."

Ankemotparten, A, har i det vesentlege gjort gjeldande:

Det kommunale vedtaket om avskil må reknast som ugyldig fordi det bygde på eit feilaktig faktisk grunnlag. Når det i vedtaket står "m.a.", viser det at A opprinneleg vart skulda for noko meir enn den eine episoden med støvklutar og gummihanskar. Dette går også tydeleg fram av kommunen sine prosesskriv til byretten. Kommunen har gradvis gått tilbake på desse skuldingane, slik at det for lagmannsretten berre står igjen eit forhold. Det var såleis ikkje grunnlag for dei mange skuldingane som opprinneleg låg til grunn for vedtaket om avskil. Denne feilen i det faktiske grunnlaget for vedtaket kan ha verka bestemmande på innhaldet, slik at vedtaket må reknast som ugyldig, jf forvaltningslova §41. Dessutan må ein på denne bakgrunnen kunna seia at saka ikkje var godt nok opplyst før vedtak vart troffe, jf forvaltningslova §17, noko som også må gjera vedtaket ugyldig.

A nektar for at ho tok støvklutar og gummihanskar den 21/2. Ein kunne enkelt ha konfrontert ho med mistanken og sjekka i posen då ho gjekk frå arbeid. Sidan det ikkje vart gjort, kan andre forklaringar enn at ho tok desse tinga med heim, ikkje utelukkast.

Sjølv om retten skulle finna dette eine forholdet bevist, er det ikkje alvorleg nok til å grunngi avskil. Episoden gjeld mindre forbruksmateriell ved sjukeheimen, ikkje naskeri frå pensjonærane. A hadde heller ikkje ei slik ansvarsfull stilling at det av den grunn bør stillast særskilt strenge krav til henne. Situasjonen ved sjukeheimen kan heller ikkje tilleggjast noko vesentleg vekt i spørsmålet om det var grunnlag for avskil. Det personalmøtet der det vert påstått at det vart gitt ei kollektiv åtvaring, kan ingen tidfesta nøyaktig. Det er også uklart om A var på dette møtet. Ho var rett nok på eit personalmøte der pleie- og omsorgsleiar Steinar Nessa hadde ordet. Men noko klar åtvaring til dei tilsette vart der ikkje gitt.

Etter ankemotparten sitt syn har Etne kommune ikkje høve til å leggja ned subsidiær påstand om oppseiing. Det høyrer til forvaltninga å avgjera om ein arbeidstakar skal seiast opp. Når det ikkje er gjort noko oppseiingsvedtak, har ikkje domstolane høve til å treffa ei slik avgjerd. I alle fall hevdar A at det ikkje var sakleg grunn til oppseiing, jf arbeidsmiljølova §60. Terskelen for oppseiing bør i slike tilfelle vera minst like høg som for avskil, fordi reaksjonen er omlag like alvorleg og infamerande for arbeidstakaren.

A held fast på kravet om erstatning for tapt lønnsinntekt. Også for lagmannsretten kan lønnstapet reknast for å vera brutto kr 8000,- pr. månad.

I den aksessoriske motanken krev A erstatning for ikkjeøkonomisk skade, fastsett etter rettens skjønn. Sjølv om retten skulle finna at det er grunnlag for avskil eller oppseiing, må A ha krav på erstatning fordi kommunen i utgangspunktet skulda ho for ei rekkje forhold som kommunen seinare har gått tilbake på.

A har lagt ned slik påstand:

I hovudanken:

"1. Byrettens dom vert stadfesta.

2. A vert tilkjent sakskostnader for lagmannsretten."

I den aksessoriske motanken:

"1. Avskilen av A frå Etne sjukeheim vert kjent ugyldig.

2. A vert tilkjent skadebot for tapte lønsinntekter samt ikkjeøkonomisk tap fastsett etter retten sitt skjønn.

3. A vert tilkjent sakskostnader for byretten og lagmannsretten."

Lagmannsretten vil først ta stilling til om avskilsvedtaket er forvaltningsrettsleg ugyldig. Det sentrale spørsmålet er her kva som låg i tillegget "m.a." i vedtaket. Dette uttrykket stod i tilknyting til ei konkret skulding mot A. Etter retten sitt syn er det difor lite truleg at "m.a." berre sikta til den generelle situasjonen ved sjukeheimen. Det er nærliggjande å tru at administrasjonsutvalet i Etne meinte det var sannsynleg, eller mogelegvis kunne sannsynleggjerast, at A stod bak også eit eller fleire andre tilfelle av naskeri/tjuveri ved institusjonen. Dette blir også underbygt av prosesskriva til byretten. Men når berre det eine forholdet vart nemnt i vedtaket om avskil, må det tolkast slik at det var dette som var hovudgrunnlaget for vedtaket. Så tilspissa som situasjonen ved sjukeheimen var på den tida, finn retten det truleg at ein ville gått til avskil også på grunn av dette forholdet åleine. Det er då ikkje grunnlag for å rekna vedtaket som ugyldig, jf prinsippet i forvaltningslova §41.

Eit sentralt spørsmål i vurderinga av om det var grunnlag for avskil, er om det kan førast bevis for at A den 21/2 1996 urettmessig tok med seg støvklutar og gummihanskar frå sjukeheimen. Forklaringa til A står her mot vitneprova frå B og C. B forklarte at ho ein gong mellom kl. 11.00 og 11.30 ved ei innskyting kikka inn i det ulåste garderobeskapet til A. Personalet sine garderobeskap ligg i kjellaren på sjukeheimen, der det også er vaskeri og lager. I skapet til A såg ho ein gul plastpose med nokre støvklutar og gummihanskar oppi, av den typen som ein nyttar på sjukeheimen. Ho vart svært oppskaka over dette, og informerte straks ein kollega, som gjorde same observasjonen. Deretter henta ho styraren, C, som har forklart at ho såg det same. Styraren tilkalte også ei kontordame som vitne. B observerte sjølv posen med innhald siste gong så seint som omlag kl. 13.25. Like etter gjekk A ned i garderoben. Då ho gjekk frå arbeid omlag kl. 13.30 såg styraren at ho hadde med seg ein slik gul pose som var observert i garderobeskapet. Styrar og fleire andre sjekka deretter garderobeskapet, der både plastposen og innhaldet var borte.

Som ankemotparten har peika på, kunne styraren ha konfrontert A med mistanken og bedt om å få sjå oppi posen som ho hadde med då ho gjekk frå arbeid den 21/2. Dette ville ha avklart forholdet. Når det ikkje vart gjort, ifølgje styrar fordi ho ville unngå ein opprivande scene, skjerpar det krava til bevisføringa elles. Like fullt finn lagmannsretten vitneprova så overtydande at det stettar dei strenge krava til bevis som må stillast i ei avskilssak. Noko anna forklaring enn at A tok med seg heim støvklutane og gummihanskane, kan vanskeleg tenkjast. Ut frå vitneføringa dreidde det seg truleg om 4-5 støvklutar og omlag 4 par gummihanskar.

Eit kvart naskeri på arbeidsplassen er eit alvorleg forhold. Spørsmålet om det skal reknast som eit "grovt pliktbrudd" etter arbeidsmiljølova §66, må likevel vurderast i lys av kva ting det gjeld, verdien av desse, kva stilling vedkomande har og verksemda sin karakter og føremål. Retten finn å kunna leggja ei viss vekt på at det dreidde seg om forbruksmateriell og ikkje t d pengar eller ting tilhøyrande pensjonærar eller andre tilsette. Verdien var dessutan liten. Partane har for lagmannsretten vore samde om å rekna verdien til ca kr 100,-, noko også retten legg til grunn. På den andre sida er det særleg viktig ved ein sjukeheim at pensjonærane og dei pårørande i stort og smått kan lita på dei som arbeider der. Om ein tilsett forsyner seg av forbruksmateriell, kan det vera med på å skapa uttryggleik for at også andre ting skal bli tekne. Like fullt er lagmannsretten komen til at dette naskeriet isolert sett ikkje kvalifiserte til ein så alvorleg reaksjon som avskil.

Spørsmålet blir difor kva vekt ein kan leggja på den særskilte situasjonen som på den tida var ved sjukeheimen. Det måtte vera kjent for alle tilsette at det hadde førekome uvanleg mange tilfelle der pengar eller ting vart borte på uforklarleg vis. Retten finn det også sannsynleggjort at det kort tid før hendinga den 21/2 fann stad eit personalmøte der desse problema vart tekne opp, og der A var til stades. Datoen for møtet, og kva som meir nøyaktig vart sagt, er likevel ikkje klargjort. Det synest i alle fall klart at det ikkje vart gitt noko åtvaring i arbeidsmiljølova si tyding. Noko tungtvegande tilleggsmoment kan den særlege situasjonen ved sjukeheimen difor ikkje vera i spørsmålet om avskil. Sjølv om ein ser naskeriet i lys av den spente situasjonen på institusjonen, er lagmannsretten difor komen til at det ikkje var grunnlag for avskil.

Til påstanden om oppseiing, vil lagmannsretten først ta opp spørsmålet om retten sin kompetanse. Ankemotparten har vist til Odd Friberg, Arbeidsmiljøloven med kommentarer, 6. utg., Oslo 1995 450, som uttalar at "hvis avskjedigelsen er foretatt av et forvaltningsorgan, antas at retten ikke kan bestemme at arbeidsforholdet skal opphøre fordi vilkårene for oppsigelse er til stede, idet vedtak om dette må overlates til forvaltningsorganet". Friberg viser til Rt-1982-1729, men der uttalar ikkje Høgsterett seg direkte om spørsmålet. Av dommen går det likevel fram at det høyrer til forvaltningsorganet sitt skjønn å avgjera om ein person bør bli gitt avskil, føresett at vilkåra for det er oppfylt. Domstolane kan berre avgjera om det er rettsleg grunnlag for ein slik reaksjon. Det same må gjelda ved spørsmål om oppseiing. Ankemotparten har også vist til dom av Eidsivating lagmannsrett 20.12.1990 i ankesak nr. 389/89, hl. nr. 665/89. Der avviste fleirtalet, under tilvising til Friberg sin kommentar, å ta stilling til den subsidiære påstanden om oppseiing, fordi det frå kommunen si side ikkje var troffe noko oppseiingsvedtak.

Gulating lagmannsrett har likevel kome til at retten i denne saka kan og må ta stilling til den subsidiære påstanden om oppseiing. Det synest lite tvilsamt at Etne kommune gjennom vedtaket om avskil har meint at A bør fjernast frå stillinga si. I alle tilfelle har rådmannen, som har kompetanse til å tilsetja og seia opp arbeidstakarar i kommunen, slutta seg til prosessfullmektigen sin subsidiære påstand om oppseiing. Lagmannsretten viser her til prosesskriv av 5. juli 1996 frå advokat Lauvås til Bergen byrett, og rådmannen si forklaring for lagmannsretten. Det må difor leggjast til grunn at kommunen har troffe eit subsidiært vedtak om oppseiing.

I spørsmålet om det var sakleg grunn til oppseiing, jf arbeidsmiljølova §60, har lagmannsretten delt seg i eit fleirtal og eit mindretal.

Fleirtalet, dommarane Husabø, Vonen og Bremnes, har kome til eit anna resultat enn byretten. Fleirtalet viser til at oppseiing er ein mindre alvorleg reaksjon enn avskil, og at vurderingsgrunnlaget etter lova er breiare. Etter §60 er det avgjerande om oppseiinga er "saklig begrunnet i virksomhetens, arbeidsgiverens eller arbeidstakerens forhold". I dette tilfellet er det rett nok i første rekkje arbeidstakaren sitt naskeri av forbruksmateriell ved sjukeheimen som utgjer det faktiske grunnlaget, også for påstanden om oppseiing. Men fleirtalet finn at ein ved spørsmålet om oppseiing bør leggja noko meir vekt på den spesielle situasjonen på sjukeheimen. Som nemnt, måtte det vera kjent for alle tilsette at naskeri var blitt eit vesentleg problem på institusjonen, og at leiinga overfor dei tilsette hadde framheva alvoret i situasjonen. Det set det konkrete naskeriet i eit meir alvorleg lys enn elles. Dessutan hadde kommunen, av omsyn til tilliten hjå pensjonærar og pårørande, og av omsyn til arbeidsmiljøet på sjukeheimen, eit særleg behov for å forsøka å rydda opp i problema. Oppseiing av A hadde i denne situasjonen saklege grunnar.

Ved vurderinga av om vilkåra for oppseiing var til stades, må ein likevel også ta eit visst omsyn til arbeidstakaren sin situasjon. A er ufaglært, og var 56 år då ho fekk avskil. Dette gjorde - og gjer - det nok vanskeleg for henne å få seg anna høveleg arbeid. Men med bustad i Etne kan ein søka seg arbeid også i andre, nærliggjande kommunar, slik at den aktuelle arbeidsmarknaden er relativt stor. Sidan A sjølv sette seg i den situasjonen som utløyste arbeidsgivar sin reaksjon, kan ein i alle høve ikkje leggja stor vekt på slike sosiale omsyn. Når ho ikkje ville vedgå naskeriet, var det også forståeleg at Etne kommune ikkje fann grunnlag for ei omplassering. Fleirtalet har difor kome til at vilkåra for oppseiing var til stades.

Også mindretalet, dommarane Truyen og Hansen, er samd i at ein arbeidsgivar må ha rett til å reagera skarpt mot eit naskeri. Oppseiing er likevel her ein uforholdsmessig streng reaksjon, og er difor usakleg. Ei skriftleg åtvaring synest meir tilpassa det forholdet saka gjeld.

A var i ei underordna assistentstilling ved Etne sjukeheim. Ho var såleis ikkje i ei stilling der det er eit behov for særskilt trugne medarbeidarar. Dessutan har misferda ikkje ramma pensjonærane, som har behov for eit særskilt vern. Naskeriet gjeld berre forbruksmateriell av avgrensa verdi, tilhøyrande arbeidsgivaren. Vidare gjeld naskeriet eit eingongstilfelle. Det har aldri tidlegare vore noko å utsetja på arbeidet til A. Ho har vore tilsett i Etne kommune sidan 1986 og på Etne sjukeheim sidan 1988. Det er også eit moment at A var 56 år på det tidspunktet ho vart gitt avskil, noko som normalt vil gjera det vanskelegare å finna nytt arbeid. Det sistnemnde momentet bør likevel tilleggjast avgrensa vekt, fordi saka gjeld ei forsettleg misferd frå arbeidstakaren si side.

På bakgrunn av dei nemnde momenta burde A vore gitt ein ny sjanse før oppseiing vart nytta. Mindretalet finn at dei spesielle forholda ved Etne sjukeheim i liten grad bør tilleggjast vekt. I staden for oppseiing kunne arbeidsgivaren ha gitt tilbod om omplassering av A. Som ufaglært assistent kunne ho like godt ha utført reinhald på andre kommunale institusjonar og bygg. Det var dessutan opp til arbeidsgivaren om naskeriepisoden skulle bli gjort kjent for pensjonærane eller dei andre tilsette. Dersom ryktet om misferda til A likevel hadde spreidd seg, er det ingen automatikk i at det ville ha vanskeleggjort arbeidsmiljøet. Tvert om ville dei fleste følgt ekstra nøye med A. Det same gjeld pensjonærane. Det er vanskeleg å sjå at avsløringa kunne medverka til å skapa ytterlegare utryggleik. Det var allereie allment kjent at det gjekk føre seg naskeri i eit betydeleg omfang ved Etne sjukeheim.

Ut frå fleirtalet sin konklusjon, har A krav på erstatning for tapt lønnsinntekt i oppseiingstida. Partane har vore samde om å rekna det brutto lønnstapet til kr 8000,- pr. månad. Oppseiingstida er opplyst å vera 3 månader. A har dermed krav på til saman kr 24000,- i erstatning.

Både fleirtalet og mindretalet i lagmannsretten har kome til at kravet på oppreising for ikkjeøkonomisk skade ikkje kan føra fram. Kommunen sin reaksjon hadde sin vesentlege grunn i eit klanderverdig forhold frå arbeidstakaren si side. At avskil - og ut frå mindretalet sitt syn også oppseiing - var ein noko for streng reaksjon, gir ikkje grunnlag for oppreisingserstatning i ein slik situasjon. Lagmannsretten viser her til fleirtalet og mindretalet sitt votum i Rt-1992-1023.

Anken har berre delvis ført fram. Ut frå tvistemålslova §174 første ledd, jf §180 annet ledd, skal kvar av partane då bera sine sakskostnader. Retten finn ikkje grunn til å nytta unntaksregelen i §174 annet ledd.

Motanken har ikkje ført fram. Etter hovudregelen i §180 første ledd skal då ankemotparten, A dekka sakskostnadene ved motanken. Men partane har ikkje lagt fram særskilt oppgåve over kostnadene ved motanken, og retten legg til grunn at denne ikkje har medført særskilte meirkostnader. Sakskostnader vert difor heller ikkje tilkjent i motanken.

Slutning:

I anken:

1. Vedtaket om avskil av A frå stilling ved Etne sjukeheim er ugyldig.

2. Vedtaket om avskil vert halde oppe som oppseiing.

3. Etne kommune pliktar innan 2 -to- veker etter at dommen er forkynt å betala kr 24000,- til A for tapt lønnsinntekt i oppseiingstida.

4. Sakskostnader vert ikkje tilkjent for nokon rett.

I motanken:

1. Etne kommune vert frifunnen.

2. Sakskostnader vert ikkje tilkjent.