LG-2000-692

Instans:	Gulating lagmannsrett - Overskjønn
Dato:	2001-12-03
Publisert:	LG-2000-00692
Stikkord:
Sammendrag:
Saksgang:	Nordfjord herredsrett 1997-00008 - Gulating lagmannsrett LG-2000-00692.
Parter:	Saksøkjar: Gloppen kommune (Prosessfullmektig: Advokat Thore Heggen). Saksøkt: 1. Ola L. Eide 2. Anders Eide (Prosessfullmektig: Advokat Edmund A. Bolstad).
Forfatter:	Lagdommar Lillebø, fire skjønsrettsmedlemmer
Lovhenvisninger:	Ekspropriasjonserstatningsloven (1984) §6, Skjønnsprosessloven (1917) §43, §4, §54a, Vassdragsloven (1940) §132, §18, §10, §2, §5, Plan- og bygningsloven (1985) §20-4, §20-6, §23, §84, §93

Saka gjeld overskjønn for klausulering på fast eigedom til sikring av drikkevasskjelde.

Sandane Vassverk, som var andelslag av brukarar, vedtok i første halvdel av 1990-talet å nytte grunnvatn på Vassenden ved vestre enden av Breimsvatnet til vassforsyninga i Sandane sentrum og nordsida av Gloppefjorden i staden for vassuttak frå elv som det hadde vore før. Det er laga to grunnvassbrønnar med tilhøyrande pumpehus m.v. og det eksisterande ledningsnettet er forlenga fram til uttaket. Statens institutt for folkehelsa (folkehelsa) godkjende anlegget på visse vilkår, m.a. vart det 03 11 1994, med seinare suppleringar, fastsett avgrensingar i bruken på naboeigedommar for å unngå ureining (klausulering). Vassverket gjorde avtale om dei turvande rettane med dei aktuelle grunneigarane, m.a. Ola L. Eide som eigar av gnr. 76 bnr. 5 i Gloppen og Anders Eide som eigar av bnr. 6 under same gnr. Etter avtalene skulle vederlaget for klausulering, ulemper, anleggsskader etc. avgjerast i skjønn dersom partane ikkje vart samde. Gloppen kommune overtok vassforsyningsanlegget med tilhøyrande rettar og plikter i 1997, etter at det var ferdig utbygd.

Det vart kravd skjønn for å fastsette vederlaget, og Nordfjord heradsrett sa 22 12 1999 skjønn for 13 takstnr. og der vederlaget til Ola L. Eide vart kr 1.000,- (for tap av juletreplantar) og ikkje vederlag til Anders Eide.

Ola L. Eide og Anders Eide kravde overskjønn i rett tid avgrensa til:

«... erstatningsutmåling for tap av retten til uttak av sand- og grusmasser på grunn av klausulering av massane i området mellom omlag kote 63 og kote 71-72.»

I overskjønnet høyrde lagmannsretten forklaringar frå teknisk sjef i Gloppen kommune og dei to grunneigarane. Det var synfaring. I rettsmøtet vart det opplyst at Ola L. Eide har overdrege bruket til sonen, og at det er semje mellom dei to om korleis mogeleg vederlag skal delast.

Om bakgrunnen for saka elles vert det vist til heradsretten sitt skjønn, og her vert det berre nemnt nokre sider.

Skjønnsføresetnadane er dei same som i heradsretten, slik dei står på side 2 - 14 i det skjønnet.

Klausuleringsføresegnene er delt inn i fire soner (sone 0 er sjølve brønnområde) og der bandlegginga vert gradvis mindre utover til sone 3 som ligg lengst unna vassanlegget. Dei punkta som har spesiell interesse i overskjønnet, er spesielt pkt. 3.7 Masseuttak generelt og dels pkt. 3.8 som gjeld Vassendemona grustak i sone 3.

I pkt. 3.7 står det m.a.:

«Uttak av masser kan generelt godtakast ned til omlag same nivå på kt 71-72 som det i dag er planert i sone sør for brønnane.

Vidare uttak under dette nivået kan berre skje etter ei nærare vurdering av følgjene for drikkevassinteressene ved uttak under kt. 71 i sone 1 og 2. Ei slik konsekvensvurdering må eventuelt gjennomførast og betalast av den som ønskjer å ta ut masser, og det må utarbeidast ein plan for uttaket som skal godkjennast av helsestyremaktene.»

I pkt. 3.8 (Vassendemona) står det m.a.:

«I sone 3 er det planlagt uttak av grus og utarbeidd forslag til reguleringsplan i eit omfang som vist i vedlegg 1. Grustak kan tillatast ned mot grunnvasstand, men det skal vere ei «buffersone» på 1,0 m. frå botnen av massetaket til høgaste grunnvassnivå.»

Dei andre restriksjonane i sone 3 gjeld også for feltet i pkt. 3.8. Den nemnde reguleringsplanen vart godkjend i november 1996.

Overskjønnet gjeld teigar til to gardsbruk der hovedbruka ligg lenger nede i dalføret. Anders Eide driv sandtaket sjølv, medan Ola L. Eide har avtale med andre om uttak og får betalt etter utteke kvantum. Området er del av ein morenerygg vestover frå Breimsvatnet der det har vore grustak i fleire tiår, med start i vestre ende og uttak gradvis austover. Ryggen grensar mot Breimsvatnet/ øvste del av Gloppeelva i aust, elva i sør, mot grustak i vest og mot riksveg/fjellfot i nord. Vestover frå vatnet ligg dei første godt 100 m. av ryggen i vernesone 1, så kjem ein knapt knapt 100 m brei teig i vernesone 2, og vestanfor det er det som nemnt laga reguleringsplan i vernesone 3, som tillet masseuttak der. Der er det hovedsakleg bnr. 6 som eig, og det er reservar til iallfall 30 -40 års drift utan at det kjem i konflikt med klausuleringa. Bnr. 5 har reservar utanom vernesona berre for 5-6 års drift til, og planen var då å starte uttak frå teigar som no ligg i sone 2 og 1. Ein viktig del av overskjønnet er om slik drift hadde vorte hindra av andre omsyn jamvel om vassverket og tilhøyrande klausulering ikkje hadde kome.

Det aktuelle området av moreneryggen er i dag dels fulldyrka eng, dels skogholt, og ein del har andre bruksmåtar som veggrunn osv. Temaet no er som nemnt berre vederlag for grusrettane. Partane har opplyst at det enten er avtaler om, eller ikkje kravd, vederlag for alternative bruksmåtar dersom det ikkje er grunnlag for vederlag for restriksjonane i grusdrifta, t.d. tap ved at restriksjonar for gjødsling reduserer grasavlingane.

Gloppen kommune meiner, slik heradsretten kom til, at det ikkje er pårekneleg med grusuttak utover det som det er løyve til etter klausuleringa. I kommunedelplanen er området vist som LNF. Slikt grustak som grunneigarane krev vederlag for, ville ha kravd reguleringsplan etter pbl. §23, og det ville ha ikkje ha vorte gjeve løyve til slik bruk av landbruksmessige og estetiske omsyn, trongen for å ha området som buffersone mot Breimsvatnet, vern om grunnvatnet osv.

Kommunen viser ellers til heradsretten sitt skjøn, som dei meiner er rett, og har lagt ned slik påstand:

«1. Overskjønnet vert fremma.

2. Heradsretten si avgjerd vert stadfesta så langt det er brukt rettsmiddel mot den.

3. Dei saksøkte vert pålagt å betale Gloppen kommune sine kostnader til juridisk bistand ved overskjønnet og dei saksøkte skal foruten eigne kostnader til jurisdisk bistand betale retten sitt gebyr, sideutgifter, utgifter til skjønnsmenn og mulege utgifter til sakkyndige.»

Ola L. Eide og Anders Eide meiner det er feil rettsbruk når heradsretten ikkje ga erstatning etter vederlagslova §6. Det er klausuleringa som hindrar grustak. Grusuttak er naturleg aktivitet innan LNF-område, og skjer gjerne i samband med oppdyrking og kultivering av området. Det var masseuttak både på gnr. 76/5 og 76/6, og eventuell reguleringsplan stansar ikkje slik verksemd, jf. Tyren m.fl. Plan og bygningsloven side 975. Det var gjeve løyve til uttak i sone 1 og tilrettelagt for vidare uttak i sone 2. Det vert også vist til fleire andre grustak der kommunen korkje har kravd reguleringsplan eller uttaksløyve. Praksis har vore at grunneigar sitt eige uttak kan skje som del av aktivitet i LNF-område, sidan området seinare vert ført attende til jordbruksdrift.

Om problemet med buffersone mot Breimsvatnet, vert det vist til at fa. Geovest AS i rapport har kome til at massene kan takast ut ned til kote 63 utan at det får konsekvensar for den geologiske stabiliteten i området. Heradsretten har ikkje provstøtte for vurderinga si om massene mellom kote 63 og 71.

Om den estetiske vurderinga vert det vist til at etter klausuleringa kan massene i vernesone 1-3 takast ut ned til kote 71, dvs at området kan senkast 3-4 m i høve til no. Senking til kote 63 vil vere eit betre estetisk resultat enn til kote 71. Heller ikkje omsynet til grunnvatnet eller omsynet til eksisterande busetnad vil vege tungt nok til å nekte uttak.

Det er ein detaljert gjennomgang for eigedomane som syner tidlegare grusuttak, at det var med i planane for den framtidige drifta, om marknads- og prissituasjon osb. Om pårekneleg bruk vert det og vist til endringa i vederlagslova §6 i 1997. Påstanden deira er:

«1. Dei saksøkte vert tilkjent full erstatning for alle økonomiske tap som fylgjer av klausuleringa i samband med etableringa av grunnvassanlegget, med tillegg av 9 % renter frå 05. 03. 1996 og årleg rentesrente.

2. Saksøkjaren (Gloppen kommune) vert pålagt å dekke alle lovpålagte kostnader med overskjønnet.

3. Dei saksøkte i skjønnet vert tilkjent sakskostnadane i høve overskjønnet.»

Lagmannsretten finn at bnr. 5, eigar Ola L. Eide, får vederlag, medan bnr. 6, eigar Anders Eide, ikkje har tap ved klausuleringa som kan krevast erstatta.

Det er ikkje er merknader til at overskjønnet vert fremma.

Det er formelt avtaleskjønn etter skjønnslova skjønnslova §4, men etter avtalene skal vederlaget avgjerast etter dei reglane som gjeld ved oreigning. Vederlaget omfatta opphaveleg både vassverket sine rettar til sjølve anlegget (brønnar, ledningsnett osb.) og vederlaget for dei avgrensingane i grunneigarane sin råderett som folkehelsa har sett for å hindre ureining av drikkevatnet, jf. m.a. vassdragslova §18. Det er berre den siste typen rettar som er aktuell i overskjønnet. Det er såleis ikkje tale om at grunn eller rettar vert overførte til kommunen, men at dei aktuelle eigedommane vert påført ein negativ servitutt. Det er vederlaget for denne rådvaldsinnskrenkinga som skal vurderast, og det kan generelt vere komplisert i fleire samanhengar. Såleis må reglane om vederlag tolkast, det må vurderast om det er klausuleringa som er årsaka til dei tap som vert påstått, og sjølve utmålinga kan også vere usikker.

Vederlaget for slik bandlegging som er aktuell i overskjønnet, skal som nemnt avgjerast etter reglane om vederlag for oreigning, og ikkje etter reglar for anna type rådveldeinnskrenking som er pålagt i, eller med heimel i, lov, jf. m.a. avgjerd i Rt-1986-430 og legaldefinisjonen i vederlagslova §2 første ledd bokstav a. Der er nokre særreglar, t.d. skal krav om innløysing vurderast etter vassdragslova §132 nr. 4, men retten kan ikkje sjå at det er slike særspørsmål her.

Avtalene om grunnavståing til brønnane m.v. og aksept av klausuleringa er dagsett 08 02 1996 for vassverket, og 05 03 1996 for bnr. 5 og 03 03 1996 for brn. 6. Avtalene må forståast slik at klausuleringa då tok til å gjelde straks. Etter vederlagslova §10 er det såleis verdien i byrjinga av mars 1996 som skal leggast til grunn i vederlagsvurderinga.

Partane har knytt vurderingane til bruksverdi i vederlagslova §6. Lagmannsretten er samd i det, men viser til at også §5 om salsverdi kunne ha vore brukt. Spesielt gjeld dette for bnr. 5 som sel grusressursane slik dei ligg uten å ha noko med sjølve uttaket/drifta å gjere. Slik tilhøva er her, vil resultatet verte det samme etter begge reglane, og lagmannsretten nyttar systematikken til partane.

For ordens skuld vert nemnt at retten ikkje kan sjå at det er nokon s.k. tilpasningsproblematikk her. Grunneigarane vil drive ut andre grusmasser først og vederlagskravet er basert på at dei har ikkje alternative masser når det ville ha vorte aktuelt å starte uttak på områda overskjønnet gjeld.

Overskjønnet gjeld som nemnt heller ikkje problem av typen ulemper på resteigedom m.m.

I fastsetting av bruksverdi etter §6 i vederlagslova er utgangspunktet avkastning ved slik pårekneleg utnytting som det røynleg er grunnlag for etter tilhøva på staden. Slik tilhøva er her, vert det i praksis verdidifferansen for grusuttak med og uten klausuleringa. Det må då vurderast kva som ville ha vore sannsynleg drift dersom klausuleringa ikkje kom, og kva drift som er pårekneleg med dei restriksjonane der er no. Kommunen meiner som nemnt at det ikkje var pårekneleg med meir grusuttak uansett, medan grunneigarane meiner det er klausuleringa som stansar uttak i vernesone 1 og 2. I denne vurderinga er det både ein rettsleg og ein faktisk del.

Om ein berre ser på grunneigarane sine planar og interesser, ville drifta etter lagmannsretten sitt syn ha halde fram austover på same måte som i dei eksisterande og tidlegare grustaka lenger vest. Etter opplysningane er det same kvalitet på grusen, og den største skilnaden er at fordi grunnvatnet ligg høgare, vert det gradvis redusert austover kor langt ned ein kan ta ut grusen. Dette kan kanskje redusere økonomien i den vidare drifta, men ikkje så mykje at det har interesse her.

Spørsmålet vert så om offentlegrettslege vedtak som arealplanar, lovreglar etc. ville ha hindra eller redusert grustak om klausuleringa ikkje kom. Grustak fører ikkje til varige bruksendringar som t.d. der ubygd grunn vert omregulert til tomteland. Etter at grusen er teken ut, vil området kunne tilbakeførast til same bruk som før, t.d. jordbruksdrift. Den varige endringa er at terrenget vert senka og landskapet dermed endra. Slik lagmannsretten ser det, er det likevel ikkje tvil om at reglane i pbl. §84, jf. §93 i gjeld både fordi terrenget ville ha vorte senka så mykje, opp mot 10 m, og fordi det er industrielt uttak; til sal og ikkje til eige bruk. Slik drift vil ikkje vere i samsvar med LNF-regulering. Offentlege planar har betydning for bruken i framtida (rettsleg årsaks-samanheng). Lagmannsretten nemner i det fylgjande korleis den vurderer plansamanhengen.

Det er ikkje reguleringsplan for dei aktuelle områda. I arealdelen til kommuneplanen vart området på slutten av 1980-talet vist som bandleggingsområde, nedslagsfelt for drikkevatn, etter pbl. §20-4 første ledd nr. 4, men slik regulering er midlertidig etter pbl. §20-6. Etter 1997 er det LNF-område etter pbl. §20-4 nr. 2. På skjeringstida etter vederlagslova §10, mars 1996, var det såvidt lagmannsretten skjøna ikkje vist bestemt bruk. Dette skuldast muligens endringar i sjølve plansystematikken ved at arealdelen i kommuneplanen tidlegare i større grad var samansett av fleire kommunedelplanar for dei mest sentrale delane av kommunen, og at det kanskje var mindre planvurderingar i denne samanheng i andre område.

Grustak i sone 1 og 2 var såleis ikkje i strid med arealplan på skjeringstida i mars 1996. Men sidan uttaket eventuelt skulle skje over mange år, vil det, også i relasjon til vederlagslova §10, ha betydning om det var pårekneleg at det i framtida kom planar som influerte på drifta. Det kan visast til avgjerd i Rt-1991-1157 og Stordrange m.fl. Ekspropriasjonserstatningsloven, spesielt side 93, rett nok i litt annen samanheng. Det er som nemnt berre den framtidige drift som var pårekneleg i mars 1996 som kan krevast erstatta. Lagmannsretten er samd med kommunen i at det heller ikkje då var pårekneleg med grustak i sone 1, men lagmannsretten meiner det var pårekneleg med løyve for den aktuelle teigen i sone 2, og grunngjev standpunktet i det fylgjande.

Området nærast Breimsvatnet er viktig både som buffersone mot vatnet og i landskapsvernet. Normalvasstanden i Breimsvatnet ligg på kote 60-61, men flaumvasstanden kan vere opp til eit par m. høgare. Terrenget på vestsida (nedsida) av vatnet må då vere så høgt at ein ikkje risikerer at vatnet tek nye elvefar. Terengtopp i sone 1 er ca 75 m, og noko lavare nærare vatnet, m.a. ligg bnr. 5 sin engparsell på kote 71. Utfrå dei geologiske vurderingane som vart gjorde i samband med reguleringsarbeidet i sone 3, kan noko av toppen i sone 1 og 2 fjernast utan at det går utover den geologiske stabiliteten, og dermed buffereffekten, men etter lagmannsretten sitt syn var det ikkje denne geologiske minimumsgrensa som hadde vore avgjerande. For det første ville det nok i plansamanheng ha vorte teke omsyn til «folkemeininga», slik kommunen har anført. Det er frykt, rettvis eller urettvis, for at faren for storflaum aukar dersom buffersonen vert ned mot minimums-høgda for den geologiske stabiliteten. Lagmannsretten er samd med kommunen i at også landskapsvernomsyn ville ha ført til restriksjonar. Sett nedover mot vestenden av vatnet er terrengformasjonane nokså like, både i utsjånad og høgd, på sørsida, vestsida og oppover mot fjellfoten i nordvest. Skulle det verte teke ut grus ned mot kote 65 i sone 1 ville det ha ført til eit ope og flatt «dalbotnlandskap» der i staden for den kuperte terrengformasjonen det er no. Lagmannsretten meiner at det i 1996 var pårekneleg at det ville ha kome slike avgrensingar, eventuelt gjennom arealplan, som der er no jamvel om det ikkje hadde kome noko vassverk, og dermed reguleringsklausuleringar som er aktuelle no. Lagmannsretten meiner såleis at det ikkje er drikkevassklausuleringa som hindrar grustak i vernesone 1, og det er ikkje heimel for vederlag for tapt grustak her.

Slik tilhøva er, meiner lagmannsretten at det ville ha vorte tillatt med grustak på den delen av bnr. 5 sin teig i sone 2 som ligg vest for fylkesvegen til Kandal dersom klausuleringa ikkje hadde kome. Dette gjeld ein stort sett fulldyrka teig som terrengmessig er eit naturleg framhald av areala på vestsida (sone 3) til det vert eit markert skilje i austre del mot fylkesvegen til Kandal og høgdedraget på austsida (sone 1). For arealet i sone 3 på vestsida er det som nemnt stadfesta reguleringsplan. Bakgrunnen for den planen var at Statens Vegvesen ynskte å ta grus der til eige bruk, og i det høve vart det kravd regulering. Vegvesent fekk laga ein geoteknisk rapport av fa. Geovest som konkluderet med at:

«... stabiliteten mot grunnbrot er tilstrekkeleg sjølv om grustaket blir utvida med topp graveskråning i en minsteavstand på vel 200 m frå Breimsvatnet og med botn på grustaket på kote 48 -50.»

I samband med skjønnet no fekk grunneigarane tilleggsuttale frå Geovest om denne 200m-sonen (vernesone 1 og 2), og der konklusjonen er at ut frå geotekniske stabilitetsvurderingar kan terrenget senkast ned mot kote 63 uten at det går utover stabiliteten. Av omsyn til både stabiliteten og grunnvatnet kan det ikkje takast ut grus like djupt i sone 2 som i sone 3, men det er likevel 7-8 m djupne på grusmassene. Når teig 2 i kommuneplanen no er vist som LNF-område, meiner lagmannsretten såleis at det er omsynet til drikkevatnet som har utløyst det. Uten det ville reguleringsstyremaktene ha opna for grusuttak også på denne teigen, men slik at det nok ville ha vorte kravd reguleringsplan som viste dei nærare detaljane for drifta. LNF-reguleringa no har såleis til ei viss grad karakter av «tilegnelsesregulering.»

Bnr. 6 har kravd vederlag for noko areal i sone 3 som ligg utanfor reguleringsplanen som tillet masseuttak, men lagmannsretten meiner at det ikkje er grunnlag for det. Klausuleringsføresegnene for sone 3 er slik at dersom det vert laga slike planar som nemnde der, ville det vere pårekneleg med løyve til grustak for avgrensa deler. Dersom løyve ikkje vert gjeve, og for resten av arealet, er det etter lagmannsretten sitt syn andre omsyn som eventuelt vil hindre grustak, t.d. at det er skråning mot elv, landskapsvernomsyn osb. Etter lagmannsretten sitt syn fører heller ikkje klausuleringa til slik endring i driftsmåte eller andre meirutgifter at det er grunnlag for vederlag for bnr. 6.

Lagmannsretten meiner såleis at det er klausuleringa som hindrar uttak av grus frå bnr. 5 sin teig i vernesone 2, og at det er grunnlag for vederlag for det. Dei økonomiske konsekvensane vert usikre/ skjønnsprega av fleire grunnar.

Det rettslege utgangspunktet er klårt nok; verdien pr. mars 1996, og som i praksis er neddiskontering til dåtidsverdi av avkastninga etter mengde, prisar på dei tidspunkta i framtida uttaket ville ha skjedd osb. Det er såleis prisane når grusen ville ha vorte utteken, og ikkje på avtaletida eller avheimlinga av skjønnet som er relevant. Marknadssituasjonen i framtida har også interesse, t.d. om Eide ville ha fått kjøparar, kor stort det årlege uttaket ville ha vore osb.

Som nemnt meiner lagmannsretten at det ikkje er pårekneleg at bnr.5 kunne ha teke ut heile teigen i sone 2 jamvel om det ikkje var klausulering. På den andre sida meiner retten at det er pårekneleg at også med klausuleringa og dei noverande arealplanane vil verte gjeve løyve til noko uttak frå parsellen. Det må sjåast i samanheng med drifta på bnr. 6 sin eigedom i sone 3, der det som nemnt er løyve til uttak. Når bnr. 6 sitt masseuttak er slutt, vil det verte ein markert og tilfeldig høgdeskilnad mot sone 2. Også opplysningane om trongen for, og disponeringa av områda med, grus i området, slik det m.a. er nemnt i dokumentert skriv frå den kommunale næringssjefen, viser at det etter lagmannsretten sitt syn er pårekneleg med løyve til noko uttak i denne teigen, men at det ligg noko fram i tid. Retten kan heller ikkje sjå at det ville ha vore slik fare for ureining av grunnvatnet i sone 2 at det hadde hindra grustak. Det ville ha kome restriksjonar for t.d. oljetankar, slik at faren for ureining ville ha vore avgrensa. Dessuten går grunvasstraumen vekk frå brønnane.

Slik tilhøva er, ville det vere mest praktisk, og best økonomisk, at teigen i sone 2 vart driven dels i samanheng med bnr. 6 sitt uttak på vestsida, t.d. med felles påhogg frå sør. Det ville iallfall ha vore problematisk å ta ut grusen på teigen i full høgde om det ikkje var åpning på vestsida.

Som nemnt kunne ikkje heile teigen, som er opplyst å vere ca 26 daa., påreknast utteken uansett, men det vert nokså skjønnsmessig kva kvantum som er pårekneleg. Toppen av uttaket måtte ligge nokre m vest for fylkesvegen, og med ei ikkje for bratt skråning vestover mot botnen av grustaket. Etter ei samla vurdering meiner lagmannsretten at i snitt ville bortimot halvparten av teigen kunne utnyttast i ned mot 10 m djupne, tilsvarande ca 150.000m3, eller knapt det. Lagmannsretten meiner at det er pårekneleg at det med tida vil verte gjeve løyve til at ca halvparten av dette kan takast ut også med klausuleringa. Tidshorisonten er usikker. Bnr. 5 ville uansett ikkje ha starta før om 5-6 år, etter at noverande uttak lenger vest er tømt, men fordelen med fellesuttak med bnr. 6 kan nok gjere at uttaket ville ha starta seinare. Det er ikkje realistisk med uttak på 10.000 m3 pr. år, slik grunneigaren sitt vederlagskrav er rekna ut frå, og lagmannsretten meiner at allereie driftstilhøva gjer at det årlege uttaket ville ha vorte mindre. Den tapte drifta det kan krevjast vederlag for, ville nok ha strekt seg over 12- 15 år. Jamvel om prisutviklinga så langt inn i framtida er usikker, meiner lagmannsretten at det ikkje er grunnlag for å rekne at realprisen (pris utanom korrigering for vanleg prisstigning) i gjennomsnitt vert høgare enn dei kr 18,- pr- m3 fast masse det er no. Det vil neppe vere grunnlag for anna enn sal til småindustri og «mindre» kjøparar som det har vore til no. For større kjøparar er det t.d alternativ å knuse steinmasser dersom prisen på vanleg grus vert for høg.

Utgangspunktet for vederlaget er såleis neddiskontering til 1996-verdi av årleg uttak på ca 5.000 m3 a kr 18,-, med start om 10 år og drift over 15 år etter det. Med kapitaleringsrente på 5 % vert vederlaget sett avrunda til kr 300.000,-. Avsavnsrenta vert sett til 6 %. Salsinntektene ville truleg ha vorte sett inn i gardsdrifta, slik dei ha vore hittil, men det er ikkje nok opplysningar til å rekne på kor stort dette tapet ville ha vore, og retten set difor den skjematiske renta i staden.

Grunneigarane meiner at dei iallfall har krav på vederlag etter den spesielle regelen om naturressursar i eel. §6 andre pkt., men lagmannsretten er ikkje samd i det. Om forståinga av den regelen, som kom inn i lova i 1997, vert det vist til Stordrange m.fl. Ekspropriasjonserstatnings-loven. Regelen er ikkje nokon heimel for vederlag for bruk som ikkje er pårekneleg/lovleg, og med faktum og planar det er gjort greie for framanfor, har særregelen her ikkje sjølvstendig betydning utover det som alt følgjer av første pkt. Grunneigarane meiner at kommunen har teke ressursane i bruk ved at grusmassene vert nytta til filtrering av vatnet, men lagmannsretten meiner at heller ikkje den type bruk kan gje grunnlag til vederlag.

For bnr. 5 eigar Ola L. Eide, vert vederlaget såleis kr 300.000,- med tillegg av 6 % rente p.a frå 05 03 1996 til betaling skjer.

For bnr. 6, eigar Anders Eide, vert vederlaget såleis kr 0,-

Både kommunen og grunneigarane har kravd sakskostnader for overskjønnet. Jamvel om det er avtaleskjønn, må sakskostnadene etter lagmannsretten sitt syn vurderast etter reglane for oreigning, og ikkje etter reglane for andre typer skjønn i skjønnslova §43. Hovedregelen i oreigningsskjønn er at saksøkjar (oreignar) skal erstatte dei saksøkte sine naudsynte utgifter ved skjønnet, jf. skjønnslova §54a. Når det berre er saksøkte som har kravd overskjønn, som her, er der visse unntak, men lagmannsretten meiner dei ikkje skal brukast her. For Ola L. Eide har resultatet vorte betre i overskjønnet enn i heradsretten sitt skjønn, og sakskostnadane for han følgjer då hovedregelen. Jamvel om Anders Eide ikkje har fått betre resultat, meiner lagmannsretten at tilhøva her er så spåesielle at også han hadde grunn til å krevje overskjønn. I alle høve er meirutgiftene ved at han kravde overskjønn minimale sidan arbeidet og utgiftene med hovedproblemstillingane, og også framstillinga kring hans grusuttak, ville ha vore dei same om berre Ola L. Eide kravde overskjønn.

Gloppen kommune må då betale dei saksøkte sine utgifter ved overskjønnet. Advokat Bolstad har levert oppgåve med kr 71.652,- (inkl. mva), der salæret (utan mva) er kr 60.000,-. Oppgåva vert lagt til grunn. Kommunen må også dekke dei lovfastsette utgiftene ved overskjønnet.

Overskjønnet er samrøystes.

Slutning:

1. For Ola L. Eide som eigar av gnr. 76 bnr. 5 i Gloppen, vert vederlaget for dei postar det er kravd overskjønn for sett kr. 300.000,- -trehundretusen- med tillegg av 6 -seks- % renter p.a. frå 05 03 1996 til betaling finn stad.

For Anders Eide som eigar av gnr. 76 bnr. 6 i Gloppen vert vederlaget kr 0,-

2. Gloppen kommunene betalar sakskostnader for overskjønnet til Ola L. Eide og Anders Eide med kr. 71.652,- -syttieintusensekshundreogfemtito- innan 14 -fjorten- dagar frå overskjønnet er forkynt.

3. Gloppen kommune dekkar dei lovfastsette utgiftene ved overskjønnet.