LA-2001-790

Instans:	Agder lagmannsrett - Dom
Dato:	2001-12-07
Publisert:	LA-2001-00790
Stikkord:	Ekspropriasjonsrett
Sammendrag:
Saksgang:	Holmestrand herredsrett nr.: 00-00356 - Agder lagmannsrett LA-2001-00790 A.
Parter:	Ankende part: Karl Ivar Stampe (Prosessfullmektig: H.r.advokat Thorstein Vale). Ankemotpart: Staten v/Jernbaneverket Utbygging (Prosessfullmektig: Advokat Arne Lie).
Forfatter:	Førstelagmann Asbjørn Nes Hansen, formann. Lagdommer Inge Hobæk. Ekstraord. lagdommer Erling Strand
Lovhenvisninger:	Ekspropriasjonserstatningsloven (1984) §10, Grunnloven (1814) §105, Tvistemålsloven (1915) §180, Skjønnsprosessloven (1917) §4, §53, Konsesjonsloven (1974), §8, Jordlova (1995)

Tvisten gjeld spørsmålet om det skal betalast saknadsrente av tre vederlagspostar fastsette ved rettskraftige avgjerder i underskjøn og overskjøn som gjeld erverv av grunn og rettar i samband med omlegging av Vestfoldbanen.

Ankeparten Karl Ivar Stampe, som eigar av Nordre Revå, gnr. 20 bnr. 1 og gnr. 19 bnr. 18 i Sande, gav i 1996 Norges Statsbaner løyve til å ta i bruk naudsynt grunn og rettar til gjennomføring av reguleringsplan for Vestfoldbanen, parsell 4 Åshaugen - Skogly. Statens interesser er seinare ivaretekne av ankemotparten Jernbaneverket Utbygging. Vederlag for jordbruksarealet som blei avstått blir fastsett ved jordskiftesak som enno ikkje er avslutta. Andre vederlagspostar blei avgjorde ved avtaleskjøn etter skjønslova §4, og Holmestrand heradsrett avheimla underskjøn 11. februar 1998. For somme av postane blei det kravt overskjøn, som blei avheimla av Agder lagmannsrett 17. september 1999.

Framføringa av ny jernbanetrasé førde til at landbrukseigedomen til Stampe blei kløyvd i to, ved at tunet med driftsbygning og våningshus blei liggjande på den eine sida av banen, med den dyrka jorda på andre sida. Ved rettskraftig avgjerd i underskjønet fekk Stampe medhald i eit krav om vederlag for attkjøpsverdien av driftsbygningen, med di heradsretten kom til at vilkåret for å krevje innløysing var til stades. Det blei lagt til grunn for avgjerda at den eksisterande driftsbygningen skal rivast, og at ny bygning skal setjast opp ein annan stad på eigedomen. Vederlaget etter attkjøpsverdi blei sett til kr 2.800.000. Heradsretten gav òg vederlag med kr 400.000 for opparbeiding av nytt tun med tilkopling, flytteutgifter, tilkomst m.m., basert på at også våningshuset skal flyttast og setjast opp på nytt tun. Når det gjeld våningshuset, kom lagmannsretten i overskjønet til at vilkåret for å krevje vederlag etter attkjøpsverdien var oppfylt og gav vederlag for meirkostnadene med kr 700.000.

Ved underskjønet blei Stampe tilkjend kr 70.000 i årleg vederlag for redusert avlingsinntekt i byggjetida for ny driftsbygning. Den eksisterande driftsbygningen var påførd monalege setningsskader etter utgliding av massar i samband med graving av ei djup skjering mot bygningen. Det blei kravt overskjøn for denne vederlagsposten, men under overskjønsforhandlinga kom partane i staden fram til ei minneleg avtale om korleis dette tapet skulle gjerast opp. Avslutningsvis i denne avtala, underskriven 30. april 1999, heiter det at «med denne avtale og den gjenervervserstatning stor kr 2.800.000,- som rettskraftig er fastsatt i Holmestrand herredsretts skjønn av 11/2-98 er ethvert økonomisk mellomværende i tilknytning til skaden på driftsbygningen opp- og avgjort».

I samband med vederlagsutbetalingane viste det seg å vere usemje mellom partane om vederlagsposten for flytteutgifter m.m. på kr 400.000 stod ved lag etter overskjønet, og om det skulle svarast saknadsrente av denne og av vederlaga for driftsbygningen og våningshuset. Eigaren gjorde krav på saknadsrente rekna frå avtaletidspunktet 21. februar 1996 og fram til forfall for vederlagsutbetalingane, med tillegg av forseinkingsrente fram til betaling skjer. Saknadsrenta var ved overskjønet sett til 6 % p.a. I tilsvaret til stemninga i saka her godtok Jernbaneverket at posten på kr 400.000 kjem i tillegg til dei andre vederlaga, og tvisten er etter dette avgrensa til spørsmålet om saknadsgodtgjersle for dei tre nemnde postane. I fall det blir avgjort at det skal svarast slik godtgjersle, er partane samde om at rentekravet utgjer kr 683.728 pr. 1. september 2000, og at det deretter skal svarast forseinkingsrente av denne summen.

Holmestrand heradsrett sa dom i tvisten 30. mars 2001 med slik domsslutning:

«1. Staten v/ Jernbaneverket frifinnes.

2. Staten v/ Jernbaneverket dømmes til å betale saksomkostninger til Karl Ivar Stampe med kr 17.000 - kronersyttentusen.

3. For øvrig bærer partene sine omkostninger.»

Dei nærare faktiske omstenda i saka, partsutsegnene for heradsretten og grunngjevinga for resultatet går fram av domen.

Karl Ivar Stampe, med advokat Thorstein Vale som prosessfullmektig, har anka heradsrettens dom til Agder lagmannsrett. Anken rettar seg mot bevisvurderinga og rettbruken til heradsretten. Staten v/Jernbaneverket Utbygging, med advokat Arne Lie som prosessfullmektig, har i tilsvar teke til motmæle og påstått domen stadfest.

Det var ankeforhandling i tinghuset i Skien 27. og 28. november 2001. Ankeparten møtte saman med prosessfullmektigen og forklara seg. For ankemotparten møtte overingeniør/jordskiftekandidat Trond-Håvard Lie saman med prosessfullmektigen. Også Lie gav forklaring for lagmannsretten. Prosessfullmektigane dokumenterte ein del skriftlege bevis som blir nemnde nedanfor så langt det trengst for avgjerda. Saka står i hovudtrekk i same stilling for lagmannsretten som for heradsretten. Det blei opplyst at Stampe har under oppsetjing ny driftsbygning på den andre sida av jernbanelina. Det er enno ikkje avgjort om det eksisterande våningshuset skal flyttast, eller om det skal byggjast nytt hus på det nye tunet.

Ankeparten, Karl Ivar Stampe v/advokat Vale har i hovudsak halde fram:

Det skal svarast saknadsrente av alle dei tre nemnde vederlagspostane rekna frå 21. juli 1996, då avtala som gav jernbanen rett til å gå inn på eigedomen til Stampe blei underskriven av statsbanane. Det er dette som er tiltredingstidspunktet i høve til dei skader og ulemper som er påførde Stampe og som er grunnlaget for vederlaga. Resultatet fylgjer både av vederlagsgrunnlaget, avtala og skjønsføresetnadene, og er lagt til grunn i andre skjønsavgjerder som gjeld jernbaneomlegginga i Vestfold. Jernbaneverket har i denne saka teke eit særstandpunkt som det ikkje er dokumentert ei grunngjeving for.

I avtala frå 1996 er fastsett i pkt. 2 at det skal svarast vederlag for «varige skader og ulemper ellers for byggverk og annen gjenværende eiendom som følge av ekspropriasjonsinngrepet». Det fylgjer av dette at jernbanen ved avtala fekk ein rett til å påføre eigedomen varige skader og ulemper, og det skal etter pkt. 4 svarast saknadsgodtgjersle av vederlaget frå «besittelsestakelsen» i samsvar med oreigningsvederlagslova §10.

Saknaden refererer seg til fråværet av vederlaget, ikkje av oreigningsobjektet. Det er såleis ikkje noko argument mot Stampe at han har nytta bygningane fram til no og framleis skal disponere dei. Dersom anna tap ikkje kan dokumenterast, har eigaren krav på saknadsrente, jf. Rt-1984-476 (Ulla-Førre). Oreigningsvederlagslova §10 gjev rett til saknadsgodtgjersle for alt som er tiltrådt av grunn, skader og ulemper.

Avtala går ut på at tiltreding må reknast å ha skjedd når jernbanen har fått rådvelde over alt som fylgjer av oreigningsinngrepet, nemleg då avtala kom i stand. Det er tale om tiltreding under eitt for alle konsekvensane av inngrepet, både for avstått grunn og påførde skader. Den fysiske delinga av eigedomen skjedde kort tid etter at jernbanen hadde fått løyve til tiltreding. Inngrepet førde til at bygningane ikkje lenger kunne fungere etter føresetnadene. Dette var ikkje ei fylgje av anleggsskader, slik Jernbaneverket elles har hevda i ein tvist med eit konsulentfirma og ikkje fått medhald i, jf. Holmestrand heradsretts dom frå 28. mai 2001 i sak nr. 2000-395 A.

I samband med andre grunnerverv ved omlegging av Vestfoldbanen har Jernbaneverket konsekvent godteke at det skal svarast saknadsgodtgjersle av alle vederlagspostane. Det gjeld t.d. vederlag for bandlegging av grusførekomstar i høve til grunneigarane Wangsnes og Benterud, der inngrepet skjedde på grunnlag av den same reguleringsplanen og med det same avtalegrunnlaget som i saka her. For dei bustadeigedomar som den nye banetraséen i Sande gjorde inngrep i, blei det svara saknadsgodtgjersle også av vederlaga for ulemper på attverande eigedom ved delavståing.

Det er ingen sakleg grunn til å gjere skilnad på Stampe og dei andre eigarane som Jernbaneverket har oreigna grunn og rettar frå. Jernbaneverket har jamvel godteke saknadsrente av ein vederlagspost for Stampe òg, nemleg vederlag for kirsebærtre, tørke- og strukturskader på arealet der ei skråning rasa ut. Men også dei andre postane er ein konsekvens av tiltredinga som blei avtala, og kjem med omsyn til saknadsgodtgjersle i same stilling.

Når det særskilt gjeld vederlaget for driftsbygningen, er det ikkje grunnlag for å hevde at underskjønet har lagt til grunn eit seinare tiltredingstidspunkt, nemleg i tilfelle mai 1997, då takstmenn gjorde ei verdivurdering av bygningen. Det er elles ikkje av nokon gjort gjeldande at det har vore prisendringar i tidsromet frå februar 1996 til mai 1997.

I høve til prinsippet i vederlagslova §8 om vederlag for ulemper på attverande eigedom står Stampe sterkt, av di det ligg føre ei avtale som direkte tek høgd for slik skade på driftsbygningen. Partane var klar over og kunne føresjå at det kunne bli skade, og heradsretten hadde såleis eit spesielt mandat i avtala for å ta stilling til desse konsekvensane av inngrepet. Gravinga blei sett i verk like etter at avtale var gjord, og med det òg utglidinga av massar som førde til skader på driftsbygningen. Dermed blei både tiltredinga av grunnen og av retten til å gripe inn på resteigedomen fysisk iverksett.

Avtala frå 1999 om vederlag for avlingsskade er ikkje til hinder for saknadsgodtgjersle, som refererer seg til vederlag for driftsbygningen, og som er det primære. Jamvel om Stampe hadde fått utbetalt vederlag for bygningen tidlegare, ville han hatt krav på vederlag for driftsulempene. Stampe ville elles aldri ha gått med på ei avtale om vederlag for ulemper dersom han med det sa frå seg eit monaleg høgare vederlag i form av saknadsgodtgjersle.

Med omsyn til vederlag for flytteutgifter m.m. på kr 400.000 er å seie at delinga av eigedomen - avskjeringa av jordbruksarealet frå tun og bygningar - som fylgde av oreigningsinngrepet, har vore avgjerande for flyttinga. Som nemnt skjedde denne delinga straks etter at avtala var komen i stand i 1996. Dersom det berre hadde stått på skadene på driftsbygningen, kunne denne ha blitt sett opp på nytt på same staden.

Det fylgjer av lagmannsrettens merknader på side 14 i overskjønet at verdien på tiltredingstidspunktet er lagd til grunn for fastsetjinga av attkjøpsverdien av våningshuset, og det skal svarast saknadsrente frå då av. Også i høve til våningshuset kjem føresegna i oreigningsvederlagslova §8 om vederlag for skade og ulempe på resteigedom inn. Det er tale om ei form for «besittelsestakelse» som trengst for å gjennomføre oreigningsinngrepet, og som jernbanen fekk samtykke til i avtala med Stampe.

Ankeparten har for lagmannsretten sett fram slik påstand:

«1. Staten v/ Jernbaneverket, Utbygging, dømmes til å betale Karl Ivar Stampe kr 683.728,- med tillegg av renter, beregnet med 12 % p.a. fra 1 sept. 2000 til betaling skjer.

2. Staten v/Jernbaneverket, Utbygging, dømmes til å betale Karl Ivar Stampe saksomkostninger for herredsrett, i samsvar med oppgave som er inngitt, og for lagmannsrett.»

Ankemotparten, Staten v/Jernbaneverket Utbygging v/advokat Lie har halde seg til domsgrunnane og resultatet i den påanka domen, og har elles i hovudsak halde fram:

Utgangspunktet for vederlagsfastsetjinga ved oreigning er føresegna i Grunnlova §105. Prinsippet om yting mot yting fylgjer av skjønslova §53. Oreigningsvederlagslova §10 er ei hjelpeføresegn som i utgangspunktet regulerer tidspunktet for verdsetjinga. Berre dersom prinsippet om yting mot yting ikkje er oppfylt, har Stampe fått eit tap som han har krav på vederlag for, jf. vederlagslova §10 tredje punktum. Pkt. 4 i avtala frå 1996 viser til denne lovføresegna, og spørsmålet er korleis ho er å forstå i saka her.

Det går fram av pkt. 1 i 1996-avtala kva jernbanen fekk høve til å tiltre, og faktisk tiltrådde etter at avtala hadde kome i stand. Det var klare grenser for kva jernbanen kunne gjere på eigedomen, og tun og bygningar låg utanom det arealet som løyvet frå eigaren galdt. Jernbanen hadde ikkje på avtaletidspunktet føresett at driftsbygningen skulle bli skadd ved utgravinga slik det skjedde. I alle høve er ikkje avtala formulert med sikte på dette.

Det går eit rettsleg relevant skilje mellom det arealet som jernbanen skulle tiltre, og arealet elles på eigedomen. I høve til oreigningsvederlagslova §10 er arealet som omfattar tunet med bygningar ikkje tiltrådt. Det fylgjer då av §10 fyrste punktum at avheimlingstidspunkta for skjøna blir utgangspunktet for når tiltreding må reknast å skje. Ordlegginga i overskjønet på side 16 i utskrifta trekkjer klart i retning av at det er gjort ei vurdering ut frå tilhøva på avheimlingstidspunktet, og lagmannsretten må ha oppfatta dette som tiltredingstidspunkt når det gjeld våningshuset. Heradsretten har ved verdsetjinga av driftsbygningen bygt på taksten frå mai 1997, og har såleis ikkje lagt tilhøva på avtaletidspunktet til grunn.

Dersom det skulle bli lagt til grunn at tiltreding må reknast å ha skjedd tidlegare, har Stampe likevel ikkje krav på saknadsgodtgjersle av di han ikkje har lide noko tap - noko som i tilfelle er eit vilkår for saknadsrente. Med omsyn til rettspraksis er det vist til avgjerder i Rt-1973-136 (forkjøp etter jordlova) og Rt-2000-977 (forkjøp etter konsesjonslova).

Driftsbygningen er framleis i bruk, og har vore det heile tida. Likeins har våningshuset vore nytta heile tida. og blir framleis nytta. Avtala frå 30. april 1999 om vederlag for avlingstap er ei tilleggsgrunngjeving for at det ikkje skal svarast saknadsgodtgjersle for vederlaget for driftsbygningen. Som det gjekk fram av vitneforklaringa til Trond-Håvard Lie, ville Jernbaneverket ikkje ha gått inn på ei slik avtale dersom Stampe i tillegg skulle få godtgjersle for saknad.

Det at det ikkje skal betalast saknadsgodtgjersle i saka her inneber ikkje noko avvik frå den praksis som elles er fylgd ved grunnerverv i samband med omlegging av Vestfoldbanen. Når det gjeld vederlag for klausulerte grusressursar på andre eigedomar, kan desse tilfelle ikkje samanliknast med vår sak, m.a. av di det blei lagt til grunn at denne grusen elles kunne ha blitt teke ut med éin gong. Ved ervervet frå bustadeigedomane var det presisert i avtalene at det skulle svarast full saknadsgodtgjersle frå den fyrste tiltredinga. Jernbaneverket sitt standpunkt med omsyn til saknadsrente av vederlaget for kirsebærhagen til Stampe var nok ikkje rett - iallfall var spørsmålet tvilsamt.

Underskjønet synest å ha lagt stor vekt på den påførde skaden på driftsbygningen og på risiko for framtidige skader. Det at skjønsavgjerdene er baserte på flytting av tunet, har sitt utgangspunkt i at underskjønet kom til at driftsbygningen ikkje burde byggjast oppatt på same staden. Slik overskjønet har tolka underskjønet, var flytting av våningshuset ein konsekvens av flyttinga av driftsbygningen. Når ein ser båe skjøna under eitt, er det ikkje utan vidare klart at ein ville ha fått same resultatet om driftsbygningen hadde vore uskadd.

Jamvel om det er den fysiske delinga som skulle vere grunnlaget for vederlagsutmålinga, er likevel ikkje det avgjerande for spørsmålet om saknadsrente, ettersom tun og bygningar ikkje er tiltrådde og eigaren ikkje har lide noko tap.

Ankemotparten har sett fram slik påstand:

«1. Herredsrettens dom, domsslutningens punkt 1 og 2 stadfestes.

2. Staten v/ Jernbaneverket, Utbygging, tilkjennes saksomkostninger for herredsrett og lagmannsrett tillagt 12% rente p.a. fra forfall til betaling skjer.»

Lagmannsretten er komen til at anken ikkje kan føre fram.

Ein tek utgangspunkt i at dei rettskraftige skjønsavgjerdene skal leggjast til grunn for avgjerda av tvisten her. Spørsmålet er korleis desse avgjerdene er å forstå med omsyn til saknadsgodtgjersle for tre vederlagspostar. Lagmannsretten skal ikkje no overprøve vederlagsspørsmåla som eigedomsinngrepet har reist.

Underskjønet omfatta 5 takstnummer, og overskjønet 3 takstnummer. Lagmannsretten kan som heradsretten ikkje sjå at det fylgjer av skjønsføresetnadene at det utan vidare skal svarast saknadsrente av alle vederlagspostane. Det er ikkje hevda at fastsetjinga av ei saknadsrente på 6 % p.a. i seg sjølv inneber at det skal gjevast saknadsgodtgjersle for alle postane.

Ved tolkinga av skjønsavgjerdene vil lagmannsretten dels sjå på det rettslege grunnlaget som vederlagsfastsetjingane må reknast å vere bygde på, og dels dei konkrete skjønsgrunnane.

Avtala frå 1996 som gav jernbanen rett til å setje inngrepet i verk straks, viser i pkt. 4 til oreigningsvederlagslova §10 med omsyn til saknadsgodtgjersle for vederlag som blir avgjorde ved skjøn. Det fylgjer av §10 fyrste punktum at tidspunktet for avheimlinga av skjønet skal leggjast til grunn for vederlagsfastsetjinga. Men er inngrepet sett i verk før den tid, skal verdien på overtakingstidspunktet leggjast til grunn, jf. §10 andre punktum. I desse siste tilfella fylgjer det av §10 tredje punktum at eigaren har krav på godtgjersle for tap som kjem av at oreigningsvederlaget blir utbetalt på eit seinare tidspunkt enn overtakinga. Denne saknadsgodtgjersla vil då bøte på at det ved førehandstiltreding utan forskotsbetaling skjer eit avvik frå det oreigningsrettslege prinsippet om yting mot yting, jf. skjønslova §53.

Dei postane som tvisten no knyter seg til, er som nemnt vederlag etter attkjøpsverdi for driftsbygning og våningshus, med tillegg av utgifter til flytting av tunet m.m. Den aktuelle grunnen og bygningane ligg utanfor det arealet som jernbanen fekk løyve til å ta over etter pkt. 1 i avtala, og eigaren har heile tida hatt rådvelde over det og skal framleis ha det. Det er såleis ikkje i det heile tale om overtaking, tiltreding, i vanleg meining frå oreignaren si side. Men Stampe har gjort gjeldande at pkt. 2 i avtala gav jernbanen høve til å påføre den attverande eigedomen skader og ulemper, at dette skjedde like etter at avtala var komen i stand, og at jernbanen dermed har «tiltrådt» med verknad for saknadsgodtgjersle etter vederlagslova §10.

Som det går fram av partsutsegnene har Jernbaneverket reist spørsmål om kva som var den røynlege grunnen til at skjønsrettane baserte seg på at gardstunet skulle flyttast - om det var skaden på driftsbygningen eller kløyvinga av eigedomen. Slik lagmannsretten les premissane i underskjønet, kan det synast å vere ein kombinasjon av desse to årsaksfaktorane. I overskjønspremissane er det berre vist til oppdelinga av eigedomen, men vederlaget for driftsbygningen var då rettskraftig fastsett ved underskjønet og basert på plassering annan stad på eigedomen. Ein kan likevel ikkje sjå at dette spørsmålet blir avgjerande, med di ein viser til at både bygningsskaden og avskjeringa av jordbruksarealet var ei fylgje av eigdomsinngrepet og skjedde om lag samstundes, kort tid etter at jernbanen hadde fått løyve til å setje inngrepet i verk.

Dei nemnde fylgjene av inngrepet - skade og ulempe på attverande eigedom - førde som nemnt ikkje til at eigaren blei fråteken rådveldet over tun og bygningar. Lagmannsretten kan vanskeleg gje Stampe medhald i at ordlyden i pkt. 2 i avtala, samanhalde med pkt. 4, må vere å forstå slik at det med omsyn til vederlag for skade og ulempe er tale om ei slag «tiltreding» som gjev rett til saknadsrente utover det som elles fylgjer av vanlege rettsreglar. Når det i pkt. 4 er tale om saknadsgodtgjersle frå «besittelsestakelsen», synest det å ta sikte på ein vanleg overgang av rådveldet frå eigar til oreignar.

Ettersom eigaren heldt fram med å rå over bygningane og tunet, er dette ein situasjon der verdsetjinga skal gjerast ut frå tilhøva når skjønet blir avheimla, i samsvar med vederlagslova §10 fyrste punktum. Det er ikkje i dette høvet noko brot på prinsippet om yting mot yting, slik ei verdsetjing etter §10 andre punktum ville innebere. Dersom oreigningsinngrepet ikkje har hindra eigaren i å utnytte denne delen av eigedomen i mellomtida, kan han heller ikkje seiast å ha lide noko økonomisk tap. Men har inngrepet ført til skade og ulempe på den attverande eigedomen, også i form av redusert avkasting, fylgjer det av vederlagslova §8 at eigaren kan ha krav på vederlag for det, frå det tidspunktet ulempene oppstod.

No er det på det reine at Stampe har lide tap i form av redusert avling - som det då òg er gjort opp for. I avtala frå 30. april 1999 synest dette å vere knytt berre til skaden på driftsbygningen, jf. pkt. 1, og ikkje ha nokon samanheng med den fysiske kløyvinga av eigedomen, utan at ein går nærare inn på det. Det avgjerande er at Stampe med dette har fått vederlag for det tapet som er oppstått. Når det gjeld utnyttinga av våningshuset i tidsromet fram til vederlagsutbetalinga etter overskjønet, har det ikkje kome fram at eigaren har lide noko tap.

Lagmannsretten kan såleis ikkje sjå at føresegnene i vederlagslova §10 skulle føre til at eigaren har krav på saknadsrente av dei tre aktuelle vederlagspostane.

Ein kan vidare ikkje sjå at skjønsgrunnane i dei to skjønsavgjerdene talar for at det ved underskjønet eller overskjønet er lagt ei anna rettsoppfatning til grunn. Det ville ha vore tilfelle dersom verdsetjinga hadde skjedd ut frå tilhøva på avtaletidspunktet rekna som «overtakingstidspunkt» i høve til vederlagslova §10 andre punktum, og skjønsrettane hadde føresett at det skulle svarast saknadsrente frå då av. Lagmannsretten er komen til at dei to skjønsavgjerdene må oppfattast slik at det ikkje er føresett at det skulle svarast saknadsrente av dei aktuelle vederlaga, og skal grunngje dette slik:

Korkje i underskjønet eller overskjønet er det sagt med reine ord kva tidspunkt som er lagt til grunn for verdsetjinga. Særleg premissane i overskjønet på side 16 i utskrifta tyder sterkt på at det er verdien på avheimlingstidspunktet i 1999 som er lagd til grunn og ikkje tilhøva 3 1/2 år tidlegare, jf. formuleringane «en ny hovedbygning ... vurderes til å ville koste» og vidare «den gamle bygningen ... vil ikke kunne innbringe». Overskjønsretten har rettnok i sine generelle merknader sagt at verdien på tiltredingstidspunktet er lagd til grunn for verdsetjinga, jf. utskrifta side 14, men det er vanskeleg å sameine med dei spesielle merknadene med fastsetjing av vederlag for våningshuset til Stampe. Føresetnaden i overskjønet om at «erstatning etter gjenanskaffelsesverdi bare kan innrømmes dersom gjenanskaffelse faktisk skjer» - ein føresetnad som elles lagmannsretten ikkje går inn på her, tyder heller ikkje på at overskjønsretten har tenkt seg at eigaren skulle få saknadsgodtgjersle i tillegg til vederlaget.

Ein kan ikkje sjå at premissane i underskjønet kan forståast på annan måte enn overskjønspremissane med omsyn til saknadsgodtgjersle. Som nemnt under partsutsegnene er det teke utgangspunkt i ein privat takst frå mai 1997, jf. skjønsutskrifta side 42. I tid ligg dette om lag midtvegs mellom avtaletidspunktet i august 1996 og skjønsavheimlinga i februar 1998. I denne situasjonen hadde det vore særleg grunn for heradsretten til å presisere kva tidspunkt som verdsetjinga refererte seg til. Heradsretten har tilkjent vederlag for redusert avlingsinntekt i byggjetida for ny driftsbygning utan å nemne tilhøvet til eventuell saknadsgodtgjersle, jf. utskrifta side 44, og det talar etter lagmannsrettens syn mot at heradsretten har meint å gje saknadsrente i tillegg.

Det er vist til skjønsavgjerder og praksis i høve til andre eigedomar ved grunnerverv til jernbaneføremål i Sande. Lagmannsretten meiner at tilfellet her ikkje kan samanliknast direkte med nokon av dei andre sakene, og om det i andre tilfelle skulle ha vore gjeve saknadsgodtgjersle utover det som elles fylgjer av vanlege rettsreglar, kan ikkje det gje Stampe noko rettskrav på saknadsrente i saka her.

Med desse merknadene kan lagmannsretten elles i hovudsak slutte seg til grunngjevinga i den påanka domen.

Domen frå heradsretten blir etter dette stadfest. Stadfestinga omfattar òg kostnadsavgjerda. Anken har ikkje ført fram, men det må reknast å liggje føre slike særlege omstende at det ikkje bør tilkjennast sakskostnader for lagmannsretten etter unnataksregelen i tvistemålsloven §180 fyrste ledd. Ein har då særleg lagt vekt på at det i dei to skjønsavgjerdene ikkje var uttrykkeleg presisert kva tidspunkt som var lagt til grunn for verdsetjinga, og at den tapande parten hadde rimeleg grunn til å få ei avgjerd av lagmannsretten i tvisten her.

Domen er samrøystes.

Domsslutning:

1. Domen i heradsretten blir stadfest.

2. Kvar av partane ber sine sakskostnader for lagmannsretten.