RG-1964-218

Instans:	Hålogaland lagmannsrett
Dato:	1963-08-22
Publisert:	RG-1964-218
Stikkord:	Bruksrettigheter til sjøgrunn
Sammendrag:
Saksgang:	Dom 22. august 1963 i ankesak nr. 95/1962 A og 108/1962 A
Parter:	Johan Andreassen (prosessfullmektig Liva Andreassen ifølge fullmakt) mot i sak nr. 95/1962 A: Leif og Karella Johannesen, i sak nr. 108/1962 A: Thorleif Svendsen m.fl. (høyesterettsadvokat Reidar Simonsen).
Forfatter:	Lagdommerne Carl Tank, Mauritz Andersen, sorenskriver Arne Hugaas
Lovhenvisninger:	Tvistemålsloven (1915) §172, §180, §54, §98

Den 13. september 1961 vart det reist sak for Lyngen heradsrett om eigedomsretten til fjøra (sjøgrunnen) på garden Tønsvik, g.nr. 11 i Tromsøysund, og om utnyttinga av fjøra. Saksøkjarar var eigarane av b.nr. 2, 3, 5, 8 og 18 og saksøkt var eigaren av b.nr. 4. Heradsretten - sorenskrivaren med domsmenn - sa dom i saka den 16. oktober 1962 med slik domsslutning:

«1. Fjæren utenfor eiendommene g.nr. 11, b.nr. 2, 3, 4, 5, 8 og 18 i Tromsøysund ligger i uskifte.

2. Utnyttelsen av fjæreområdet, bl.a. verdien av den støpe- og pussesand som finnes der, skal skje i fellesskap av eierne av forannevnte eiendommer og utbyttet fordeles mellom eierne i forhold til de enkelte eiendommers skyld.

3. Johan Andreassen dømmes til innen 2 uker fra dommens forkynnelse å meddele saksøkeren en spesifisert oppgave over alle kvanta sand som er levert, med anførsel om når, til hvem og for hvilke beløp levering har funnet sted.

4. Saksøkte dømmes til å betale saksøkerne saksomkostninger kr. 800 innen 2 uker fra dommens forkynnelse.»

Samanhengen i saka går fram av domsgrunnane.

Den 30. oktober 1962 har Johan Andreassen, eigaren av b.nr. 4, anka dommen inn for lagmannsretten.

Den ankande parten gjer gjeldande at innmarka og dermed fjøra i sjøen vart utskift i 1831, og det er ikkje gjort noka endring i dette seinare. Utskiftinga frå 1874, der det heiter m. a. at «... Fjæra ... er fælles for Tønsvigs Opsiddere...», gjeld berre utmarka. Det må såleis vere tale om fjøra i Tønsvikelva og Tønsvikvatna. I alle høve tek føresegna ikkje sikte på eigedomsretten, men berre bruksrett til fjøra, så som å ta makk og tang. Denne bruksretten kunne ikkje gå så langt som til å ta bort sandgrunnen.

Side:219

At fjøra er skift, viser òg den ting at det i 1959 vart gjort forlik etter mekling i Tromsøysund forliksråd om grensene i fjøra mellom b.nr. 4 og b.nr. 5 på den eine sida og mellom b.nr. 4 og b.nr. 3 på den andre sida.

Eigarane av b.nr. 4 har aldri godteke nokon avtale om deling av vederlaget for sand som blir teken i fjøra på Tønsvik, og dei har aldri teke mot nokon part av vederlaget.

Ankeparten har sett fram slik påstand

«Fjæren utenfor eiendommen g.nr. 11, b.nr. 4, «Tønsvik Søndre» i Tromsøysund ligger ikke i uskifte, men tilhører eiendommen med full eiendomsrett. Forøvrig frifinnes Johan Andreassen.

Ankemotpartene dømmes in solidum til å betale den ankende part saksomkostninger for herreds- og lagmannsrett.»

Thorleif Svendsen, eigaren av b.nr. 2, Leif og Karella Johannesen, eigarane av b.nr. 3, Thorvald J. Moe, eigaren av b.nr. 5, Edvin Eilertsen, eigaren av b.nr. 8, og Thoralf Moe, eigaren av b.nr. 18, har teke til motmæle og sett fram slik påstand:

«Herredsrettens dom stadfestes.

Johan Andreassen dømmes til å betale ankemotpartene saksomkostninger for lagmannsretten.»

Ankemotpartane gjer gjeldande at utskiftinga frå 1874 også gjeld innmarka når ho talar om slikt som framleis skal liggje i sameige, og om rådvald som det eine bruket har over dei andre. Dette gjeld såleis fjøra. Med dette er meint fjøra i sjøen. At det skulle vere tenkt på fjøra i elv og vatn, er noko som Johan Andreassen ikkje har kome med før i ankeinstansen.

Frå dei tok til å hente støypesand på Tønsvik i mellomkrigsåra, har det vore praktisert den ordning at betalinga til grunneigarane for sanden har vore bytt mellom bruka etter skylda. I 1934 vart det gjort ein formell avtale om dette, og dei valde då ein mann segimellom til å stå for oppgjeret. Eigaren av b.nr. 4 var varsla til det møtet som vart halde om dette, men kom ikkje. Ho var såleis ikkje med på avtalen, men tok likevel imot sin part av utbytet.

Etter krigen var det ikkje henta sand i Tønsvik før i slutten av 1950-åra, og då tok somme til å hevde at dei hadde krav på betalinga aleine for den sanden som vart teken utanfor deira land. Det var eigarane av b.nr. 3 og 4. Men den noverande eigaren av b.nr. 3 held på at fjøra ligg i sameige.

Ved ankeførehavinga har ankeparten, Johan Andreassen, og motpartane Thorleif Svendsen, Leif Johannesen og Thorvald Moe gitt partsutsegn, og det er avhøyrt 6 vitne - alle nye for lagmannsretten. Dessutan er det avhøyrt eit vitne ved provopptak føreåt. Vidare er det lagt fram ei rad med dokument slik som rettsboka viser, av dei eindel nye for lagmannsretten. Endeleg har retten vore òg sett på åstaden.

Saka har vore sameint med sak nr. 95/1962 A: Johan Andreassen - Leif og Karella Johannesen, til sams ankeførehaving, med heimel i tvistemålslova §98. Men lagmannsretten vil seie særskild dom i kvar sak.

Side:220

Saka står for lagmannsretten stort sett som ho gjorde for heradsretten.

Lagmannsretten ser saka slik:

Ankemotpartane legg avgjerande vekt på det som står i utskiftingsdokumentet frå 1874 om at «Fjæra» skal vere «fælles». Det har og heradsretten gjort. Dei meiner såleis at utskiftinga frå 1831 ikkje har noko å seie i denne samanhengen. Lagmannsretten kan ikkje utan vidare vere samd i dette.

I 1831 var det tre bruk på garden Tønsvik, dei som seinare fekk nr. 1, 3 og 2 (rekna frå sør). Utskiftinga den gongen galdt både heimemarka («Hjemjorden») og utmarka («Skov og Mark»). For utmarka vart det nemnt fleire lunnar som framleis skulle liggje i sameige, men noko slikt vart ikkje sagt for heimemarka. Ein må såleis leggje til grunn at den vart fullstendig utskift.

Om grensene står det for alle saman etter den utskrifta som er lagt fram - med eitt unnatak - at ho går «fra Fjæren ved Søen» til merke innover landet. Om sørgrensa for b.nr. 3 står det at ho går «fra Fjæren ned i Søen...». Dette kan vere urett avskrift. I alle høve meiner lagmannsretten at det siste uttrykket i seg sjølv ikkje seier noko meir enn dei orda som elles er nytta. Dei må tyde at grensa mellom bruka er dregen heilt ned til sjøen, og når inkje anna er sagt, må eigedomsretten til sjøgrunnen utanfor følgje eigedomsretten til landgrunnen etter vanlege rettsreglar.

I 1860 vart b.nr. 3 skift i b.nr. 3 og b.nr. 4 og grensane mellom dei fastsette heilt ned til sjøen. Om skogen og utmarka vart det sagt at dei skulle liggje i sameige til så lenge. Noka anna sameige vart ikkje nemnd.

Spørsmålet er så kva det ligg i føresegna om «Fjæra» i utskiftinga frå 1874.

Det heiter i innleiinga at tenesta galdt «Udskiftning av en av Tønsviks Opsiddere tilhørende og i Fællesskab liggende Skovteig i Tønsvikdalen.» Skogen vart då også skift. Men i samband med dette vart det drege opp fullstendige grenser mellom bruka både i heimemarka og utmarka. Og til slutt vart det nemnt rettar som skulle vere sams og rettar som dei einskilde brukarane skulle ha utanfor sine eigne eigedomsgrenser. M. a. heiter det:

«Udenfor Hjemmarkteigene er Marken fælles til Havnegang for samtlige Tønsvigs Opsiddere. Landlodret, Fjæra, Adgang til Elven og Fiskeret i denne, samt rimelige Torvmyrer i den egentlige Udmark er fælles for Tønsvigs Opsiddere efter Jordskyld.»

Det er ikkje grunnlag for å meine at «Fjæra» her tyder anna enn fjøra i sjøen. Spørsmålet er då om det med uttrykket «Fjæra» er meint eigedomsretten til sjøgrunnen, eller om det er meint særlege råderettar.

Under tvil har lagmannsretten komme til at det er dette siste som utskiftingsretten har meint.

Det ligg føre ei rad med dommar om tolking av føresegner om rett til fjøre (strand). Ein viser såleis til høgsterettsdommar i Rt-1959-420, 1961 308 og 1125 og dommar i R.G. 1950

Side:221

side 287 og 1960 629. Utskiftingsdokumenta som desse sakene galdt, nytta uttrykk som «Ret til... at tage Ler, Slam og Sand i fjæren», «Strandrettigheder», «Tang- og Tarestrand», «Makkfjære» o. l. I den første saka frå 1961 kom Høgsteretten til at fjøra låg i sameige. Det var fleire særlege moment som spela inn her. I dei fire andre dommane vart det derimot slått fast at eigedomsretten var skift, og at det berre var dei særlege rettane som var nemnde i utskiftinga, som låg i sameige.

Utskiftinga frå 1874 nyttar det vide uttrykket «Fjæra» og seier at ho er felles. Lausrive frå samanhengen ligg det nær å lese dette som at eigedomsretten til fjøra (sjøgrunnen) er sams. Men når ein les det i samanheng med det andre som er sagt der, er det ikkje så klart. Det som elles er nemnt, er alt saman særlege råderettar, og dette talar for å lese uttrykket «Fjæra» også som ein særleg råderett eller ei samling av slike rettar, nemleg over sjøgrunnen. Dette så mykje meir som eigedomsretten til sjøgrunnen må seiast å vere skift alt i 1831. Det er lite truleg at eigarane av Tønsvik i 1874 ville gjere fjøra til fullstendig sameige att. Alt i alt kjem lagmannsretten til at dei beste grunnane talar for at det med «Fjæra» berre er meint særlege råderettar.

Desse råderettane må vere slike som var aktuelle på den tid utskiftinga vart halden, så som rett til å ta makk til agn og rett til å skjere tang og tare. Å ta støypesand i fjøra for sal er noko som har komme til på eit mykje seinare tidspunkt. Lagmannsretten meiner derfor at retten til å selja sand frå fjøra ikkje går inn under dei råderettane som eigarane av Tønsnes er saman om.

Etter lagmannsrettens meining samsvarar dette synet med det som har komme til uttrykk i dei dommane som er nemnde ovanfor, særleg i den siste høgsterettsdommen ( Rt-1961-1125).

Her seier den førstvoterande såleis:

«Etter min mening måtte det forlanges en klar hjemmel i utskiftningsforretningen for at en økonomisk herlighet som først ble aktuell 50 år senere skulle anses utskiftet og forbeholdt fellesskapet.»

Dette samsvarar også med høgsterettsdommar på nærskylde område. Ein viser til Rt-1924-693.

Lagmannsretten kan heller ikkje sjå at den bruk av fjøra som grunneigarane har gjort, eller åtferda deira elles, alt i alt gir uttrykk for noko anna rettssyn, enn mindre har skipla den rettslege tilstanden.

Amanda Pedersen, vermor til Johan Andreassen, sat med b.nr. 4 i uskift bu den gongen oppsitjarar i Tønsvik gjorde avtale segimellom og med Alfred Moe, eigar av den tilstøytande grunnen på g.nr. 12, Tønsnes, om deling av betalinga for sand som vart teken ved osen av Tønsvikelva. Fru Pedersen var innkalla til møtet, men kom ikkje. Etter parts- og vitneutsegnene er det ikkje klårt om ho godtok forliket og om ho har teke mot sine partar av det som vart betalt for sanden. I alle høve var det små summar det galdt den gongen.

Side:222

Heilt andre summar var det tale om i slutten av 1950-åra, då det kom moderne sandlekterar med grabb og tok sand i Tønsvika. Men etter det som er opplyst, skjedde det inga fordeling av sandpengane då. Ingvart Johannesen, far til Leif og Karella Johannesen, åtte b.nr. 3 den gongen. Han gjorde krav på heile betalinga aleine for den sanden som vart teken utanfor hans landgrunn. Det same gjorde Liva Andreassen, kona til Johan Andreassen, for sanden utanfor landet til b.nr. 4.

Det synet at fjøra var skift til eigedom, har òg komme til uttrykk på andre måtar. Såleis har eigarane på begge sider av b.nr. 4, Thorvald Moe som eigar av b.nr. 5 på sørsida og Ingvart Johannesen som eigar av b.nr. 3 på nordsida, vore usamde med Johan Andreassen om kor grensa mellom eigedommane deira gjekk i fjøra. Thorvald Moe kravde såleis grensegang ein gong i 1950-åra. Men jordskifteretten fann at fjøra låg i uskifte, og at det då inga grense var å fastleggje. Thorvald Moe drog då kravet sitt attende. Det er ikkje rett, som ankeparten hevdar, at det vart gjort noko forlik mellom han og Moe om grensa i fjøra. Forliket som vart gjort i Tromsøysund forliksråd den 29. juni 1959, gjekk berre ut på at grensene mellom bruka i heimemarka og utmarka skulle vere slik som dei var fastsette i 1874 og ved forlik i 1934. Derimot vart det same dagen gjort forlik med Ingvart Johannesen om grensa i fjøra mellom b.nr. 3 og b.nr. 4. Det må vere heilt på det reine at Ingvart Johannesen meinte at han aleine åtte fjøra utanfor sin landgrunn.

Endeleg kan det nemnast at Julian Moe aleine reiste sak for domstolane om grensa i fjøra mellom hans eigedom, b.nr. 1, og det tilgrensande bruket på gard en Tønsnes, eigar Alfred Moe. Ein viser til dom av Hålogaland lagmannsrett i R.G. 1960 49. Dersom fjøra låg i sameige, hadde det vore naturleg at alle grunneigarane på Tønsvik hadde vore med. Også etter vitneutsegner har retten fått det inntrykket at Julian Moe meinte at han åtte sin fjøregrunn aleine.

Etter dette kjem lagmannsretten til at fjøra er skift til eigedom mellom dei bruka på g.nr. 11 som støyter til sjøen. Ein må såleis gi den ankande parten medhald i påstanden, post 1, men formar domsslutninga meir presist.

Vidare kjem ein til at Johan Andreassen har eineretten m. a. til sal av sand frå si fjøre. Han må såleis frifinnast for kravet om sams utnytting av fjøregrunnen.

Av dette følgjer vidare at post 3 i heradsrettsdommen fell bort. Lagmannsretten treng då ikkje ta stode til om det i det heile kan krevjast dom for at den eine parten skal gi opplysningar til dei andre, jfr. tvistemålslova §54. Parten ville utan vidare ha plikt til å gi slike opplysningar etter krav frå retten dersom motpartane hadde kravd dom for at sandpengane skulle delast med dei.

Saka har valda så stor tvil at det var full grunn for dei tapande partane til å la ho komme for retten. I samsvar med regelen i tvistemålslova §180, 2. leden, jfr. §172, 2. leden, let ein derfor partane på kvar side bere sine sakskostnader.

Side:223

Dommen er samrøystes.

Domsslutning:

1. Fjøra (sjøgrunnen) på garden Tønsvik, g.nr. 11 i Tromsøysund, er skift til eigedom så langt det gjeld b.nr. 4.

2. Johan Andreassen blir frifunnen for kravet om sams utnytting av fjøra på b.nr. 4.

3. Sakskostnader blir ikkje tildømde.

Av herredsrettens dom (sorenskriver Kaare Nerdrum med domsmenn):

Ved stevning av 13. september 1961 har høyesterettsadvokat Reidar Simonsen på vegne av Thorleif Svendsen og 4 andre grunneiere i Tønsvik, Tromsøysund reist fastsettelsessøksmål mot Johan Andreassen, Tønsvik om et angivelig bruksfellesskap vedrørende partenes eiendommer Saksøkte fikk ved skjøte dat. 30. august 1947, tgl. 30. september 1948 hjemmel til Tønsvik søndre, g.nr. 11, b.nr. 4 i Tromsøysund. Saksøkerne eier g.nr. 11, b.nr. 2, 3, 5, 8 og 18. De anfører at fjæren utenfor disse eiendommer ligger i uskifte og bygger dette på utskiftningsforretning over gården Tønsvig, avholdt 10.-12. november 1874, tgl. 1. desember s. å Forretningen gjaldt egentlig «Udskiftning af en Tønsvigs Opsiddere tilhørende og i Fællesskab liggende Skovstrækning i Tønsvigdalen». Etter at grensene for de enkelte skogteiger var gått opp og vedtatt av de interesserte parter ble også «skillelinierne mellem Tønsvigs Opsiddere opgaaede og afmærkede... i Hjemmarken». Til slutt er anført i forretningen:

«Udenfor Hjemmarksteigene er Marken fælles til Havnegang for samtlige Tønsvigs Opsiddere. Landlodret, Fjæra, Adgang til Elven og Fiskeret i denne, samt rimelige Torvmyrer i den egentlige Udmark er fælles for Tønsvigs Opsiddere efter Jordskyld.»

Bakgrunnen for søksmålet er den mulighet som i de senere år har vært for å selge sand fra fjæreområdet. Sanden blir ført ut i sjøen av Tønsvikelven, og i 1934/35 møttes en del grunneiere og ble enige bl.a. om, at:

«3. Betalingen for sand tatt i selve elveløpet skulle fordeles med en halvpart på Alfred Moe og en halvpart på Tønsvik-gårdene.

4. Fordelingen mellom Tønsvik-gårdene skulle skje etter eiendommenes fiskeskyld.»

Den daværende eier av g.nr. 11, b.nr. 4 deltok ikke i dette møte, men inntektene ble fordelt mellom Tønsvik-gårdene som avtalt.

For 2-3 år siden begynte Johan Andreassen eller hans hustru Liva Andreassen å selge sand ikke bare utenfor sin egen eiendom men delvis også utenfor andre grunneieres, uten å konferere med medeierne i den felles fjære og uten å gjøre opp med dem for den andel de tilkommer av fellesinntekten. Etter saksøkernes mening skal alle grunneiere sammen utnytte enhver økonomisk rettighet som måtte knytte seg til bruken av fjæreområdet, d.v.s. den del av eiendommene som ligger utenfor flomålet og så langt eiendomsretten strekker seg. - - -