RG-1967-303

Instans:	Gulating lagmannsrett
Dato:	1966-10-14
Publisert:	RG-1967-303
Stikkord:	Salg av eiendom
Sammendrag:
Saksgang:	Dom 14. oktober 1966 i ankesak nr. 52/1965
Parter:	Kristoffer Isaksen Eikeland (høyesterettsadvokat Sam. Harris) mot Isak Kristoffersen Eikeland (advokat Lars Bj. Sture).
Forfatter:	Lagdommer Sverre Nygaard, hjelpedommer Lars Sollesnes, ekstraordinær dommer, byskriver Leif Plather
Lovhenvisninger:	Foreldelsesloven (1896) §2, §7, §1, Tvistemålsloven (1915) §172, §180, Skjønnsprosessloven (1917) §4

Motparten Isak Kristoffersen Eikeland overtok garden Eikeland, gnr. 39 bnr. 1 i Bremanger, ved skøyte av 1. februar 1923 frå mora Helene Pedersdotter Eikeland og mannen hennar, Kornelius Eikeland, som var farbror til Isak. I skøytet heiter det m.a.: «Kjøperens søn Kristofer Isaksen skal ha ret til at overta eiendommen ved fyldte 32 år.»

Son til Isak, Kristoffer Eikeland, fyllte 32 år 28. juni 1950. Han har ikkje fått overteke garden. Etter forliksklage til Bremanger forliksråd, innkomen til forliksrådet 2. april 1963, reiste han sak mot Isak Eikeland ved Sunnfjord heradsrett med krav om å få skøyte på garden. Stemnemålet er kome inn til heradsretten 4. mars 1964. Sunnfjord heradsrett sa dom i saka 8. januar 1965. Dommen har slik slutning:

Side:304

«Isak Kristoffersen Eikeland er frifunnen.

Sakskostnader er ikkje idømt.»

Om saksforholdet og det partane gjorde gjeldande for heradsretten, viser ein til heradsrettens domsgrunnar.

I tillegg til det som er nemnt der kan opplysast: Då Isak i 1922-1924 skifte med sonen var han saman med 3 andre eigar av ein fiskebåt, som dei hadde kjøpt i 1920 for kr. 18 000, etter motparten sine opplysningar. Den var innkjøpt for lånte pengar. Bortsett frå tiltaket med fiskebåten deltok Isak ikkje i spekulasjonar.

I heradsretten sin dom er opplyst at Kristoffer har reist odelssak mot halvbroren Ingolf for å få tilbake den del av garden som Ingolf overtok ved skøyte av 8. september 1961 for kr. 1 000. Odelstaksten vart sett til kr. 80 000, og ankeparten har late saka falla, då han syntes prisen var for høg. Ankeparten emna i si tid også på å ta tilbake på odel den del av utmarka som faren selde til Christiania Spigerværk A/S i 1961 for kr. 186 090, skogen medrekna. For å hindra dette fekk kjøparen odelsfrigjering.

Kristoffer Eikeland har anka dommen til lagmannsretten.

Han gjer for det første gjeldande at heradsretten har teke feil når den legg til grunn at det er tale om ein rett som kan foreldast. Den rett Kristoffer er tilsagd i skøytet er skipa ved ein avtale til bate for ein tredjemann. I forhold mellom dei opphavlege avtalepartar, Helene og Kornelius Eikeland på den eine sida og Isak Eikeland på den andre sida, må ein sjå på klausulen i skøytet som eit salsvilkår. Dette kviler på garden som eit ordinært hefte som ikkje kan preskriberast, for det går ikkje inn under uttrykket «annen Fordring» i Lov om foreldelse av fordringer (Fl.) §2.

I denne samanhengen hevdar han vidare at Kristoffer ved fyllte 32 år kunne krevja å løysa garden, såframt Isak hadde gjort han kjend med retten, slik han hadde plikt til i forhold til mora og stykfaren. Men så lenge Kristoffer i det heile ikkje fekk kunnskap om den, kunne han ikkje fremja noko krav, og så lenge eksisterar heller ikkje nokon rett som kan preskriberast.

Subsidiært har han halde fram at dersom ein på same måte som heradsretten legg til grunn at Kristoffer har vore innehavar av retten like frå skøytet vart utferda, jamvel om han ikkje hadde kunnskap om den, må preskripsjonsfristen reknast frå det tidspunkt han faktisk kunne gjera den gjeldande, og det var først då han fekk vita om den. Ankeparten har i så måte vist til E. Ingstad: Lov om foreldelse av fordringer med henvisninger og kommentarer (1910) 9, 15 og særleg 17. Ankeparten reknar det for urimeleg at den eine parten i ein avtale til bate for tredjemann, her faren, skal verta fri ei plikt som han har teke på seg overfor den andre parten, her mora og stykfaren, fordi den tilgodesette tredjemann ikkje har fått kunnskap om retten sin.

Atter subsidiært hevdar han at om det skulle vera rett, også i eit så spesielt tilfelle som det er tale om i denne saka, å fastsetja utgangspunktet for preskripsjonen i samsvar med Fl. §2, 2. led, slik at preskripsjonen tok til 28. juni 1950, da må det koma Isak Eikeland til skade at han ikkje har gjort han kjend med klausulen

Side:305

i skøytet, jfr. Fl. §7. Slik kunnskap har Kristoffer ikkje fått, trass i at Isak i skøytet hadde teke på seg ei plikt til å forvissa seg om at Kristoffer hadde fått kjennskap til løysingsretten sin. At Isak på si side hadde sine vanskar, kan ikkje frita han for denne plikta. Når forfallstida vert fastsett på objektivt grunnlag, er det naudsynt med det korrektiv som finst i Fl. §7 dersom reglane om preskripsjon ikkje skal verka for urimelege i eit tilfelle som dette.

Endeleg har ankeparten innvendt at det ikkje er ein proformaavtale som ligg til grunn for løysingsretten, slik motparten påstår for lagmannsretten. Formålet med klausulen var å sikra Kristoffer rett til å overta garden i ein passande alder. Faren var gift oppatt, og då skøytet vart utferda, var det kjent at Kristoffer ville få halvsysken. Dersom det berre var meininga med klausulen å gjera folk lite interessert i å kjøpa garden på tvangsauksjon, slik som påstått av motparten, ville det vore naturleg å ta med ein bestemt løysingssum. Det ville i så fall heller ikkje vera rimeleg grunn til at retten først skulle verta aktuell ved 32-års alder. At kåret ved eventuelt sal til framande skulle doblast, set ikkje saka i ein annan stilling, for storleiken av kåret vil ikkje halda folk tilbake frå å kjøpa, det har berre innverknad på kjøpesummen.

Elles har ankeparten i det store og heile halde seg til det han gjorde gjeldande for heradsretten. For lagmannsretten byggjer han likevel ikkje noko på skiljet mellom tinglege og obligatoriske rettar når det gjeld spørsmålet om preskripsjon. Hans påstand er:

«At ankemotparten dømmes til å utferdige skjøte til den ankende part på eiendommen Eikeland, gnr. 39, bnr. 1 i Bremanger Tinglag mot utbetaling av den kjøpesum som blir fastsatt ved skjønn etter skjønnslovens §4.

At den ankende part tilkjennes saksomkostninger for herredsretten og lagmannsretten.»

Isak Eikeland har i dets tore og heile støtta seg til heradsrettens domsgrunnar.

For lagmannsretten har han, i motsetning til for heradsretten, halde sterkt fram at det ikkje var meininga å sikra Kristoffer ein reell rett. Klausulen var pro-forma, og grunnen til det var otten for den vanskelege situasjonen både han og foreldra ville koma i dersom han ikkje greidde å svara for gjelda si. Når ein skal døma om dette, må ein tenkja seg tilbake i dei vanskelege økonomiske forholda på Eikeland i 1923, etter at Kornelius hadde tapt alt han eigde, og var insolvent. Hadde besteforeldra sett det slik at det var tale om ein reell rett, ville dei nok underretta Kristoffer om det. Dersom det verkeleg er slik at dei ikkje har gjort det, slik Kristoffer påstår, er dette i seg sjølv eit prov for at dei har vore av same meining om dette spørsmålet som han. Det var besteforeldra som først og fremst ynskte klausulen innteken.

Vidare gjer motparten gjeldande: Det er ingen grunn til at ein rett som grunnar seg på avtale til bate for tredjemann skal stå i særstilling andsynes preskripsjonsreglane, og utgangspunktet for preskripsjonen må avgjerast etter dei vanlege reglar. Om dette i

Side:306

tilfelle fører til at løysingsretten er fallen bort ved preskripsjon før ankeparten i det heile kjende til den, slik han påstår, verkar dette ikkje urimeleg mot ham, for han har i det heile ikkje innretta seg etter at han hadde nokon rett.

Elles har motparten sterkt halde fram at Kristoffer i lang tid har hatt fullstendig kjennskap til retten sin. I denne samanheng støtter han seg særleg til vitneforklaring av Reinert Klungreset. Motparten har aldri meint å halda noko løynt for Kristoffer, men han har gått ut frå at besteforeldra har halde han orientert. Forholdet mellom han og Kristoffer har alltid vore godt, det er først etter salet til Christiania Spigerværk at Kristoffer har vilja overta garden. Han vil driva spekulasjon med den, tidlegare har han ikkje vore interessert i gardsdrift.

Endeleg hevdar motparten at han for sin del ikkje hadde noko plikt på seg til å fortelja Kristoffer om klausulen i skøytet. Etter vanleg lære har korkje promittent eller promissar plikt til å underretta tredjemann om innhaldet av den avtale dei har inngått til bate for han. Om det skulle vera slik at Kristoffer ikkje visste noko om løysingsretten, kan motparten ikkje lastas for å ha handla rettsstridigt i så måte.

Motpartens påstand er:

«Isak Kristoffersen Eikeland frifinnes og tilkjennes sakskostnader for herredsretten og lagmannsretten.»

For lagmannsretten har partane møtt og gjeve forklaring. Det er avhøyrt 11 vitne, av desse er 4 nye for lagmannsretten.

Lagmannsretten er komen til eit anna resultat enn heradsretten.

Lagmannsretten kan ikkje finna at motparten har ført prov for at den omstridde klausulen berre var ei pro-forma-ordning, og at det ikkje var meininga at Kristoffer skulle få ein reell rett til å overta garden. For det første er å merkja at dersom Kristoffer overtok garden då han vart 32 år, ville faren vera 60 år. Ei slik ordning er ikkje uvanleg, og tilseier ikkje i seg sjølv at det berre skulle vera tale om ein pro-formarett for Kristoffer. I denne samanhengen har motparten særleg streka under at det var otten for at det skulle gå like ille med han som med stykfaren Kornelius som gjorde at klausulen vart teken inn i skøytet. Formålet var å gjera garden mindre attraktiv for folk som kunne vera interessert i kjøp på ein eventuell tvangsauksjon over garden.

Til dette er å seie at opplysningane om Isaks økonomiske stilling ved overdraginga av garden i 1923 er sparsame og usikre. Han har sjølv fortalt at han betalte kr. 14 000 kontant i tillegg til at han overtok gjelda som kvilte på garden, og som etter tinglysingspåteikninga kom opp i ca. kr. 8 200. I denne summen er Kornelius si skattegjeld, ca. 3 200 kroner, medrekna. Isak har vidare forklart at av ovannemnde sum kr. 14 000 hadde han sjølv skaffa kr. 5 000, som var oppsparte midlar, og lånt kr. 9 000 av 3 privatpersonar. I skøytet står at kjøpesummen er kr. 5 000, som skal vera betalt. Så pass langt tilbake i tida som dette ligg, er lagmannsretten ikkje overtydd om at det er betalt meir enn summen som står i skøytet.

Side:307

Av skiftet, avslutta 9. september 1924, går det fram at Isak, før han gifte seg att, hadde ein netto-formue stor kr. 11 430,81. Dette var før han hadde fått garden, men fartøyparten synest å vera medrekna i aktiva. Samla gjeld var oppgjeven til kr. 6 553,14. Lagmannsretten finn ikkje å kunna leggja til grunn at det var særleg grunn til otte for at ikkje Isak skulle makta å sitja med garden. Ein vil også leggja til at dersom situasjonen i 1923 verkeleg var slik at alle partane, både Helene, Kornelius og Isak, tok sikte på eit pro-forma-arrangement, ville det vera å venta at dei omgjorde dette når tidene vart betre for Isak. Helene levde til 1941, Kornelius til 1942. Dei hadde fullt høve til å gjera Kristoffer sin løysingsrett om inkje, dersom dei var samde om at den berre var proforma.

Heller ikkje føresegnene om kåret gjev etter lagmannsretten si meining grunnlag for å slutta at løysingsretten ikkje skulle vera reell.

Spørsmålet er så om retten har slik karakter at den går inn under Fl. §1, og kan falla bort ved preskripsjon. Ankeparten har vist til at Isak i forhold til seljarane, Helene og Kornelius, var forplikta til å oppfylla salsvilkåra, og at han berre kunne gjera det ved å stilla garden til disposisjon for Kristoffer når han fyllte 32 år. Det er tale om eit regulært hefte som kviler på garden på regulær måte, hevdar han. Etter lagmannsretten si meining kan ein ikkje byggja noko på dette grunnlaget. Korleis forholdet ville vore mellom Isak og seljarane, om dei hadde levd då retten vart aktuell, er ei sak for seg, og Kristoffer kan ikkje utleida noko frå det krav dei som seljarar eventuelt kunne setja fram mot Isak.

Ankeparten har i tilslutning til dette halde fram at han i det heile ikkje vann nokon rett før han vart kjend med den, og at det fylgjeleg ikkje kan vera tale om at den er preskribert. Til dette er å seie at etter vanleg meining eksisterar retten på tredjemann si hand jamvel om han ikkje kjenner til den. I så måte kan ein visa til Fr. Stang: Innledning til formueretten 334 (1935) og Arnholm: Privatrett II 95.

Som heradsretten ser lagmannsretten det slik at løysingsretten går inn under Fl. §2, 2. led, og ein kan i det vesentlege visa til heradsrettens domsgrunnar på dette punkt. I tillegg til dei nemnde rettsavgjerder viser ein også til utrykt dom av Gulating lagmannsrett av 1. september 1966 i sak Indrebø-Bøe og Harboe. For lagmannsretten har ankeparten ikkje bygt noko på skiljet mellom tinglege og obligatoriske rettar, og synest nærmast å vera samd i at løysingsrettar generelt går inn under Fl. §2, 2. led.

Derimot tvistast partane om utgangspunktet for preskripsjonen. Lagmannsretten sluttar seg til heradsretten når den legg til grunn at utgangspunktet er den dag Kristoffer tidlegast kunne gjort retten gjeldande, nemleg 28. juni 1950, og at forfallsdagen etter Fl. §2, 2. led er objektivt bestemt. Det er rett nok så at Ingstad i si kommentarutgåve har ei onnor lære, og reknar utgangspunktet frå kunnskap. Lagmannsretten kan ikkje finna at det i lova er haldepunkt for å krevja kunnskap som vilkår for at

Side:308

preskripsjonen skal ta til, og legg særleg vekt på at særreglane i Fl. §7 ville vera utan meining dersom dette var tilfelle, jfr. Stub Holmboe: Foreldelse av fordringar 61. Ein kan også visa til Hambro: Om foreldelse av fordringar 36. Lagmannsretten kan heller ikkje finna at det er påvist grunn til at det skulle gjelda andre reglar ved avtaler til bate for tredjemann.

Spørsmålet er så om Fl. §7 må brukast i dette tilfelle, slik påstått av ankeparten. I tilfelle er det klart at rettsleg påtale er komen i tide og at løysingsretten ikkje er preskribert.

Isak Eikeland har for lagmannsretten forklart at han for sin del aldri har nemnt noko om løysingsretten for Kristoffer, ikkje då han vart myndig, ikkje då han fyllte 32 år, og heller ikkje då han for nokre år sidan, anten i 1957 eller 1960, tilbaud han å overta garden. Når han ikkje gjorde det, er det fordi løysingsretten kom i bakgrunnen i arbeidet for den daglege utkoma, og fordi han meinte at Kristoffer var orientert av bestemora og Kornelius.

Kristoffer har forklart at han ikkje har hatt noko kjennskap til løysingsretten før han fekk utskrift av skøytet frå sorenskrivaren i Sunnfjord i mars 1961.

Etter provføringa er lagmannsretten komen til at Kristoffer ikkje kan ha hatt kjennskap til løysingsretten før i mars 1961. M. a. legg lagmannsretten vekt på forklaringane til dei to halvbrørne til Kristoffer. Korkje Ingolf, som nå er 40 år, og Aage, som nå er 35 år, har høyrt tale om løysingsretten før i 1961. Dette viser at løysingsretten i det heile ikkje kan ha vore omtala i heimen deira, heller ikkje av Kristoffer. Spørsmålet er så om det er grunn til å tru at Kristoffer er halden orientert av besteforeldra. Isak har forklart at han ikkje har konkrete haldepunkt for at besteforeldra har orientert Kristoffer, men at han byggjer dette på at Kristoffer heldt seg mykje hos dei, og at han tala om alle ting med Kornelius. Det er vel gjerne slik at Kristoffer hadde ei sterkare tilknytning til besteforeldra enn dei andre barnebarna, m. a. fordi han i sin tidlegaste barndom, før faren var gift att, vart oppfostra hos bestemora. Men lagmannsretten finn ikkje ut frå dette å kunne dra den slutning at besteforeldra har gjort han kjent med løysingsretten.

Den einaste som har forklart at Kristoffer visste om løysingsretten er vitnet Reinert Klungreset, som er nytt for lagmannsretten. Han har forklart: I 1938 tala han med Kristoffer, som då var i bryllaup hos Sverre Nybø på Bremanger. Klungreset var ikkje sjølv gjest i bryllaupet, men han møtte Kristoffer tilfeldig, og Kristoffer fylgde han heim. Klungreset er tremenning av mor til Kristoffer, og ein god kjenning av Isak. Under samtalen mellom dei kom dei inn på eigedomsforholdet til garden. M. a. ga Klungreset uttrykk for at det vel var ordna slik at Kristoffer hadde rett til å overta når han nådde ein viss alder. Kristoffer svara at han ikkje hadde sett skøytet, men at han hadde høyrt at han hadde rett til å overta når han vart 32 år, og at han sjølvsagt ville ta garden når han fekk alderen. Sidan har han ikkje sett Kristoffer. Han kjenner til tilsvarande ordningar med løysingsrett i liknande tilfelle.

Side:309

Kristoffer har forklart at han for sin del ikkje har noko minne om at han har vore i heimen til Klungreset, eller at han i det heile har sett han før under ankeforhandlinga.

Når Klungreset er vitne for lagmannsretten, kjem det av at han, etter dommen i heradsretten, reiste til byen saman med Anton Verpe, verbror til Isak, og dei talast då om saka. Klungreset er nå 74 år.

Klungreset har forklart seg utan atterhald om ei tilfeldig samtale som ligg 28 år tilbake i tida. Kristoffer hugsar ikkje noko om den. Lagmannsretten finn ikkje å kunne sjå bort frå at det kan vera mogeleg at vitnet kan ha kome i skade for å blanda saman og forveksla tilfellet frå Eikeland, med andre liknande tilfelle han har kjent til. Når Kristoffer nektar, finn ein ikkje å kunne leggja så sterk vekt på Klungreset sitt vitneprov at ein bør finne det godtgjort at Kristoffer har kjent til løysingsretten så langt tilbake som i 1938. Lagmannsretten tek då omsyn til at det ikkje føreligg nokon opplysningar som tyder på at Kristoffer har fortalt om løysingsretten til andre, og at det er vanskeleg å finna noko motiv for at han aldri skulle tala om den til andre enn Klungreset, dersom han verkelig kjende til den.

Vidare er spørsmålet om Isak hadde plikt til å fortelja Kristoffer om løysingsretten hans, og om det er rettsstridigt å la vera. Det er vel så at i vanlege høve har ingen av kontraktspartane plikt til å underretta vedkomande tilgodesedde tredjemann om den avtalen dei har inngått seg imellom. I dette tilfelle var Isak den einaste av avtalepartane som kunne fortelja Kristoffer om løysingsretten når den vart aktuell. Lagmannsretten finn det naturleg å forstå avtalen slik at han då også hadde plikt på seg til å fortelja Kristoffer om løysingsretten, og det særleg på grunn av det nære forholdet mellom dei. At løysingsretten kom i bakgrunnen i det daglege arbeid, er ikkje tilstrekkeleg orsaking for at han har late vera. Han kan heller ikkje høyrast med at Kristoffer sjølv kunne undersøkja saka, det låg ikkje nær for Kristoffer å ha tanke om at han hadde ein slik løysingsrett. Isak har nemnt på at skøytet låg fritt tilgjengeleg på garden. Til dette er å seie at ingen av sønene har sett det, og etter det lagmannsretten må byggje på, fekk ikkje Kristoffer sjå det då han bad om det i 1961.

Isak har forklart at han trudde Kristoffer var orientert av besteforeldra. Som nemnt ovanfor legg lagmannsretten til grunn at det ikkje var tilfelle. Spørsmålet er om Isak hadde grunn til å tru at det likevel var så. Etter lagmannsretten si meining må Isak ha forstått at Kristoffer ikkje var orientert av dei. Det er på det reine at Isak for ein del år tilbake baud garden til Kristoffer. Kristoffer forstod tilbodet slik at han skulle dela garden med halvbroren, Ingolf. Isak har forklart at det var søster hans, Herborg Indrehus, som hadde sett han på den tanken, og at han eigenleg berre bar hennar tanke vidare til Kristoffer. Det er likevel naturleg at Kristoffer forstod det slik at han vart tilboden deling av garden med Ingolf, og lagmannsretten legg til grunn at når Kristoffer ikkje ville overta, var det fordi han ikkje som eldste son

Side:310

fekk tilbod om å ta gården åleine. Det ligg nær å dra den slutning at Kristoffer ved dette høvet ville nemnt for faren at han hadde kontraktmessig rett til å overta garden åleine, dersom han verkeleg kjende til løysingsretten. Etter lagmannsretten si meining må Isak i alle fall på dette tidspunkt ha vorte på det reine med at Kristoffer ikkje var orientert av besteforeldra eller andre om løysingsretten. Om tilbodet vart gjeve i 1957, som Isak påstår, eller i 1960, som Kristoffer påstår, har ikkje noko å seie i så måte.

Lagmannsretten er komen til at Isak hadde plikt andsynes Kristoffer til å gjera han kjend med løysingsretten, at han ikkje har fortalt han om den, og at han har vore medviten om at Kristoffer heller ikkje har fått kunnskap om den frå andre. Når forholda er slik, finn lagmannsretten at vilkåra for å nytte Fl. §7 er tilstades, og støttar seg i så måte til Stub Holmboe's kommentar til §7 (s. 137). Når utgangspunktet for preskripsjonen vert bestemt objektivt, synest det også naturleg ikkje å setja alt for strenge krav for å nytta §7, slik at denne i nokon mon kan tena som korrektiv til det urimelege resultat det kan vera at ein rett fell bort ved preskripsjon før kravshavaren har kunnskap om den.

Kristoffer fekk først kunnskap om retten i mars 1961 - forliksklage er komen til forliksrådet 2. april 1963. Etter Fl. §7 er løysingsretten ikke preskribert, slik at Kristoffer framleis har rett til å overta garden.

Skøytet inneheld ikkje noko om prisen som Kristoffer skal betala om han nyttar retten. Under ankeforhandlinga er partane, på same måte som under hovudforhandlinga for heradsretten, blitt samde om at prisen skal fastsetjast ved skjøn i samsvar med skjønslova §4. Kva vurderingsprinsipp som skal leggjast til grunn for taksten er dei ikkje samde om. Kristoffer har sagt frå at dersom han overtar garden, skal faren og kona hans har rett til å bu der så lenge dei lever utan å betale leige, men slik at det ved taksten vert teke omsyn til denne retten som eit hefte på eigedomen.

Anken har ført fram, men avgjerda har bode på tvil. I samsvar med tvml. §180, 2. led, jfr. §172, 2. led, vil sakskostnader ikkje bli tilkjent for nokon av rettane.

Dommen er samrøystes.

Domsslutning:

Isak Eikeland vert dømd til å utferda skøyte på gården Eikeland, gnr. 39, bnr. 1 i Bremanger, til Kristoffer Eikeland mot utbetaling av den kjøpesum som vert fastsett ved endeleg skjøn etter skjønslova §4.

Sakskostnader vert ikkje tilkjent for nokon av rettane.

Av herredsrettens dom (kst. sorenskriver T. Lundevall):

- - - Saksøkjaren byggjer sitt krav på utsegn i skøyte av 1. februar 1923 frå Helene Pedersdotter og mann Kornelius K. Eikeland til saksøkte. Utsegna lyder slik: «Kjøperens søn Kristoffer Isaksen skal ha

Side:311

rett til at overta eiendommen ved fyldte 32 år.» Saksøkte har hevda at retten etter denne utsegna er falle bort ved foraldring.

- - -

Nemnde skøyte av 1. februar 1923 lyder slik som fylgjer: «Undertegnede Helene Pedersdatter og mand Kornelius K. Eikeland erkjender herved at have solgt - confr. hjemmelsbrev fra Søndfjord skifterett av 6. juni 1894, tinglæst 25. juni samme aar - likesom vi herved skjøter og avhænder og overdrager vor søn Isak Kristoffersen Eikeland den Os tilhørende gaard Eikeland, gaardsnr. 39 med paastaaende huse og tilliggende rettigheter for en kjøpesum av kr. 5000,00 - femtusenkroner - som er betalt. Kjøperens søn Kristoffer Isaksen skal ha ret til at overta eiendommen ved fyldte 32 aar.

Sælgerne Helene og Kornelius skal have følgende aarlige kaar:

1. Fritt hus, lys og brænde.

2. Forsvarlig foring og røkt til en ku og tre sauer. Om kaartakeren saa ønsker skal de istedenfor kuen ha tre liter nysilt melk daglig.

3. To tønder poteter, bær i haven til husbruk samt ret til at hugge og sælge en favn birkeved aarlig på eiendommen.

Dessuten ret til at bruke kokeplaten av den elektriske strøm.

4. Tilsyn og pleie i sykdom og alderdom.

5. Det betingede kaar gjælder som anført og i samme størrelse om den ene av ektefellene faller fra saalænge en av dem lever.

6. Hvis gaarden fremtidig skulle komme paa fremmede hender, mens en eller begge av forannevnte kaartakere lever saa skal kaaret svares med det dobbelte av de i post 2 og 3 opførte ydelser.

Av hensyn til det stemplede papir ansættes kaaret til kr. 1000,-.

Eikeland den 1. februar 1923.

Som sælger: Foranstaaende vedtages av mig som kjøper:

Helene Eikeland (s) Isak K. Eikeland (s.)

Corn. Eikeland (s)

Thinglyst ved ekstra tinget for Sunnfjord Sorenskriveri den 19/2 1923, behørigt ekstrahert og ordlydende indført i pantebok nr. 41 fol. 217.»

- - -

Dommaren skal merka:

Etter det som har vore halde fram frå saksøkte si side og etter det som elles har vore opplyst, tykkjest det ikkje vera grunn til å tvila på at saksøkte overtok eigedomen Eikeland i 1923 under svært vanskelege økonomiske tilhøve. Men etter det som vidare har kome fram, har det opp gjennom åra vore godt samarbeid og samhald innan familien på Eikeland - det har i det heile vore gode forhold, også mellom saksøkjaren og resten av familien. Det ser ut til at saksøkjaren og syskena (halvsyskena) hans opp gjennom åra har lagt godviljen til med å hjelpa til med å arbeida på garden. Det er vel gjerne blitt mindre etter kvart som dei er blitt gifte og har fått sin eigen familie. Etter det som har vore opplyst, har saksøkjaren hjelpt lite til på garden dei seinare åra. Etter dommaren sitt syn tykkjest ikkje det unaturleg, då han budde i Svelgen og hadde familie der. Dommaren meiner at det i alle fall ikkje kan takast som teikn på at han ikkje er interessert i jordbruk slik som det tykkjest vera gjort av saksøkte og halvsyskena. Dommaren vil vidare uttala at

Side:312

etter det inntrykk han har fått, har ikkje faren (saksøkte) gjort noko misbyte mellom saksøkjaren og dei andre barna. I denne samanheng vil dommaren gje til kjenne det syn at det i og for seg ikkje kan vera noko å seia på at han har gjort framlegg om at saksøkjaren og halvbroren Ingolf deltest om garden. Ein annan ting er at saksøkjaren til dømes har best odelsrett.

Det sentrale punkt i tvisten er fylgjande utsegn i skøyta frå 1/2 1923: «Kjøperens søn Kristoffer Isaksen skal ha ret til at overta eiendommen ved fyldte 32 år». Av saksøkte er det hevda at denne utsegna og andre utsegner i skøyta har si forklaring i dei vanskelege økonomiske tilhøve som var i 1923 då saksøkte overtok garden og i det at det kunne vera fåre for at det kunne bli vanskeleg å halda på garden. Eigedomen skulle gjerast lite veleigna som salsobjekt. Den skulle sikrast for familien. Etter dommaren sitt syn er det mykje som talar for dette. Men dette talar likevel ikkje mot at det var ålvorleg meint at saksøkjaren skulle få overta eigedomen ved fylte 32 år. Då skøyta blei skriven 1/2 1923, var saksøkte 32 år, og når det var gått 28 år (Saksøkjaren var på denne tid vel 4 år), ville saksøkte vera 60 år. Det er ikkje noko unaturleg i at han då skulle overlate garden til saksøkjaren. Saksøkte har elles ikkje drege den konsekvens av sin argumentasjon at ein ikkje her har å gjera med ei reell og bindande føresegn. Det som saksøkte har prosedert på er at det her gjeld ein obligatorisk rett som er undergjeven reglane om foraldring etter foraldringslova frå 27/7 1896. Det må i dette tilfelle gjelda ei foraldringsfrist på 10 år etter reglane i §3 i lova, etter det saksøkte har hevda. Etter dette måtte saksøkjaren ha gjort sin rett gjeldande seinast 10 år etter han fylte 32 år og det skulle bli 28/6 1960. Men det har han ikkje gjort. Krav om å få eigedomen blei først sett fram i 1961. Forliksklage blei kunngjort for saksøkte først den 3/4 1963. Etter dette må saksøkjaren ha tapt sin rett. I denne samanheng kan det etter saksøkte sitt syn ikkje ha noko å seia om saksøkjaren kjende til eller burde ha kjent til føresegna i skøyte, med di det subjektive ikkje har noko å seia nå det gjeld foraldringsreglane - dei verkar reint objektivt utan omsyn til kunnskap eller vantande sådan.

Saksøkjaren har hevda at ein her har å gjera med ein tingleg rett som ikkje er underlagt foraldring. Tap av retten ved passivitet frå saksøkjaren si side kan heller ikkje koma på tale. Passivitetsverknad føreset at saksøkjaren hadde hatt grunn til å handla - grunn til å setta fram krav om å få eigedomen. Men det hadde han ikkje, med di han heilt til 1961 var ukjend med føresegna i skøyta. Korkje faren (saksøkte) eller «bestefaren» hadde fortalt han om den rett han hadde etter skøyta.

Den retten saksøkjaren blei tillagt etter skøyta er det ein til vanleg kallar sin løysingsrett. Etter vanleg lære i teorien blir løysingsrett sett som obligatorisk rett som er underlagt foraldring etter etter foraldringslova. I denne samanheng blir det vist til O. Stub Holmboe: Foreldelse av fordringer, side 29 og fylgjande, særleg nedst på side 32. Det blir vidare vist til Sjur Brækhus og Axel Hærem: Norsk Tingsrett, side 613 og fylgjande, særleg side 615. Til støtte for dette kan det også visast til domar i Rt-1923-202, RG-1942-26, Rt-1958-301 og RG-1958-688. Utgangspunktet for foraldringa er etter foraldringslova objektivt bestemt. Om dette blir det vist til Stub Holmboe side 61. Etter dette meiner

Side:313

dommaren at saksøkjaren har tapt sin rett til å løysa eigedomen, med di saksøkjaren måtte ha gjort sin løysingsrett gjeldande seinast 10 år etter han fekk høve til det, og det måtte seinast ha vore 28/6 1960, men det har han ikkje gjort.

Det står då igjen å drøfta eit spørsmål til, med di saksøkjaren sin prosessfullmektig under prosedyren har hevda at her må det koma på tale å nytta føresegna i foraldringslova §7, dersom retten skulle koma til at løysingsretten var undergjeven preskripsjon. §7 lyder slik:

«Har Skyldneren svikagtig enten lagt Skjul paa eller undladt at meddele pligtig Underretning om Omstendigheder, hvoraf Fordringens Tilværelse eller Forfald er afhængig, skal Forældelse ikke ansees indtraadt, saalænge der ikke er hengaaet 3 Aar fra den Dag, da Fordringshaveren blev kjendt med de paagjældende Omstændigheder, eller 1 Aar fra Skyldnerens Død.»

Etter det som er opplyst finn dommaren å måtte leggja til grunn at saksøkjaren først våren 1961 blei kjend med føresegna i skøyta om at han hadde rett til å få overta eigedomen ved fylte 32 år. Det skulle ha vore naturleg at både «bestefaren» og faren hadde gjort han kjend med føresegna då han blei vaksen. Når det gjeld faren (saksøkte) meiner dommaren at det kan ha vore orsakande omstende for at han ikkje tala med saksøkjaren om skøyta og føresegna i den, for faren kunne vel med grunn tru at saksøkjaren hadde blitt fullt orientert av bestefaren - eller kanskje har det vore slik at faren ikkje tenkte noko på dette tilhøve i det heile. Etter det som har vore opplyst har alle barna hatt ein god heim på Eikeland inntil dei blei vaksne og kom seg i arbeid, og også etter den tid, - og at det kunne vera slik måtte vera det primære for saksøkte. I alle fall meiner dommaren at det ikkje er noko som tyder på at faren har hatt i tankane å gjera noko eller la vera å gjera noko som kunne skada saksøkjaren. Det kan difor ikkje vera grunnlag for å skulda han for svik. Etter det som har vore opplyst kom det til motsetnad mellom saksøkjaren og saksøkte først etter 1960. Med tilvising til dette finn ikkje dommaren grunn til å drøfta nærare kva for eit år saksøkte oppmoda saksøkjaren om å overta eigedomen.

- - -