LG-2023-35039
| Instans: | Gulating lagmannsrett - Dom |
|---|---|
| Dato: | 2023-12-05 |
| Publisert: | LG-2023-35039 |
| Stikkord: | Strafferett, Seksuallovbrudd, Drap, Bevisvurdering, DNA-bevis |
| Sammendrag: | Saken gjaldt anke i straffesak etter drap på Karmøy i mai 1995.
Lagmannsretten kom til at tiltalte måtte frifinnes. Uttalt at DNA-funn ikke var fellende bevis, da det manglet andre holdepunkter som kunne knytte tiltalte til gjerningen. Videre at politi og påtalemyndigheten hadde gått i den såkalte bekreftelsesfellen, ved å legge ukritisk til grunn en hypotese og definere bort alt som ikke passet deres teori. Resultatet av denne tilnærmingen var at de overlot bevisbyrden til forsvarer. Dissens: 5-2 For Tengs-saken, se LG-1998-260. |
| Saksgang: | Haugaland og Sunnhordland tingrett 06.02.2023 - Gulating lagmannsrett LG-2023-35039 (sak nr. 23-035039AST-GULA/AVD1) |
| Parter: | [A-mann] (advokat Stian Kristensen, advokat Stian Trones Bråstein) mot Rogaland Statsadvokatembete (statsadvokat Nina Grande, kst statsadvokat Thale Thomseth, politiinspektør Unni Byberg Malmin) |
| Forfatter: | Lagdommer Jarle Golten Smørdal, Lagdommer Arild Oma, Meddommere: Miljøterapeut Iselin Hognestad, Avdelingsleder Kirsti Lillebakken, Fagarbeider Tone Andersen, Mindretall: Salgskonsulent Trond Maudal, Driftsleder Arild Lillebø |
| Lovhenvisninger: | Straffeloven (1902) §233 |
Saka gjeld fullstendig anke i straffesak etter drap på Karmøy i mai 1995.
Haugaland og Sunnhordland tingrett avsa 6. februar 2023 dom med slik domsslutning:
I
[A-mann], født [00.00.1970], dømmes for overtredelse av straffeloven 1902 § 233, 2. ledd jfr. 1. ledd til fengsel i 17-sytten- år.
Varetekt kommer til fradrag med 533- femhundreogtrettitre- dager, jf. straffeloven 2005 § 83.
II
[A-mann], født [00.00.1970], dømmes til å betale oppreisningserstatning til de etterlatte, Karen Tengs med kr 600.000,- sekshundretusenkroner0/00 og Torger Tengs med kr. 600.000,- sekshundretusenkroner0/00. Beløpet forfaller til betaling 14-fjorten- dager etter dommens forkynnelse.
[A-mann] har anka dommen. Anken gjeld bevisvurderinga under skuldspørsmålet, straffutmålinga og dei sivile krava. Ved Gulating lagmannsrett sitt vedtak 8. mars 2023 vart anken fremma til ankeforhandling.
Påtalemakta har fremma det same tiltalevedtaket for lagmannsretten som for tingretten. Etter Riksadvokatens ordre, vart [A-mann] 17. oktober 2022 sett under tiltale av Statsadvokatane i Rogaland for brot mot:
Straffeloven (1902) § 233 annet ledd, jf. første ledd
for å ha forvoldt en annens død, og det foreligger særdeles skjerpende omstendigheter
Grunnlag:
Natt til lørdag 6. mai 1995, i og ved Gamle Sundveg på Karmøy, tok han kvelertak på Birgitte Tengs og slo henne gjentatte ganger i hodet med eller mot en stein. Hun ble påført et stort antall skader, blant annet kjevebrudd, omfattende skallebrudd og utbredte knusningsskader i hjernen. Hun døde som følge av hodeskadene.
Ankeforhandlinga blei halden i lagmannsretten sine lokale i Stavanger tinghus i perioden 5. september til 24. oktober 2023, totalt 25 rettsdagar. Tiltalte møtte med sine forsvararar, advokat Stian Kristensen og advokat Stian Trones Bråstein. For påtalemakta møtte statsadvokat Nina Grande, kst. statsadvokat Thale Thomseth og politiinspektør Unni Byberg Malmin. Dei etterlatne sine bistandsadvokatar, advokat John Christian Elden og advokat Erik Lea, var til stades saman med fornærma sin far, Torgeir Tengs. I tillegg til tiltalte, ga 73 vitne forklaring, og forklaringane til ytterlegare åtte vitne vart leste opp. Av vitna, var 10 sakkunnige på ulike saksfelt. Fire sakkunnige som retten hadde oppnemnt, var til stades under dei relevante delane av forhandlingane, og ga forklaring. Dette var Dan Tungland og Tor Ketil Larsen innan fagområdet rettspsykiatri, og Jonathan Whitaker og Peter Gill innan fagområdet rettsgenetikk. Lagmannsretten var vidare på synfaring på åstaden, og det vart elles ført slike dokumentbevis som går fram av rettsboka, og som er markert i dei ulike dokumentutdraga. Under fleire av forklaringane vart det nytta
Side:2
presentasjonar og/eller hjelpedokument. Der vilkåra var oppfylt, vart det også lese opp frå forklaringar som tiltalte og vitna hadde gitt tidlegare. Desse forklaringane var samla i eigne forklaringsutdrag.
[A-mann] er 53 år og har adresse [Adresse], [Postnr] [Poststed], men er for tida i varetekt i Åna fengsel. Han er lastebilsjåfør, einsleg og har ikkje barn. Han er tidlegare dømd til straff fleire gonger, sist i 2005. Han sa seg ikkje skuldig etter tiltalevedtaket.
Påtalemakta la ned påstand om at tiltalte skal dømmast i samsvar med tiltalevedtaket til fengsel i 17 år, med frådrag for tid i varetekt som per 23. oktober 2023 utgjorde 792 dagar.
Bistandsadvokatane la ned påstand om at tiltalte skulle dømmast til å betale oppreisning til fornærma sine foreldre, Karen og Torger Tengs, fastsett etter retten sitt skjønn. Kravet vart berre fremma for det tilfelle at tiltalte vert dømd til straff.
Forsvararane la ned påstand om at tiltalte skulle frifinnast for både straffekravet og kravet om oppreisning.
Lagmannsretten si vurdering
1. Innleiing
Den 17 år gamle Birgitte Tengs, vart om morgonen laurdag 6. mai 1995, funnen drepen om lag 400 meter frå heimen sin. Birgitte var påførd store knusingsskadar i hovudet, og det var også teikn på at ho hadde blitt kvelt. Strømpebuksa og trusa som Birgitte hadde på seg, var dregne og/eller rulla ned til anklane, og skadar i underlivet hennar var foreinleg med at ho hadde blitt utsett for eit seksuelt overgrep. Ho hadde blodige hender, og det vart funne mange hår, mellom anna i hendene hennar. Sjølve funnstaden var på eit beiteområde nokre meter frå bygdevegen Gamle Sundveg. Dei siste sikre observasjonane av Birgitte i live, vart gjort i Kopervik sentrum rundt midnatt. Det er om lag 4 km mellom der Birgitte sist vart sett i Kopervik, og funnstaden.
På grunn av den lange historikken i saka, finn lagmannsretten det nødvendig å gje ei kort oversikt først.
Det vart alt på funndagen 6. mai 1995, sett i gang ei omfattande og langvarig etterforsking, med rundspørjing av omkring 1500 personar, kartlegging av personar og køyretøy som var i området. Det vart bede om tips og mange vitne vart avhøyrde. Kriminalteknikar frå Kripos kom fram same kveld, og leia det kriminaltekniske arbeidet dei første dagane. I den taktiske etterforskinga deltok Kripos vidare i lang tid. Etter ei og ei halv veke kom det
Side:3
melding frå Rettsmedisinsk Institutt (RMI) om at fleire lange lyse hår som var funne i Birgitte si knytte hand, var av ein annan HLA-type, enn Birgitte sin. HLA-typing er ei enkel form for DNA-undersøking, som vart nytta meir tidlegare. Først hausten 1996, etter at håra hadde vore undersøkt i England, vart det klarlagt at desse håra likevel kunne vere frå Birgitte. I mellomtida hadde etterforskinga vore tilpassa at ein gjerningsperson hadde langt lyst hår, slik at andre ikkje vart sjekka, eller ikkje vart sjekka like grundig, som dei elles ville ha blitt. Det vart likevel gjort ei omfattande innhenting av informasjon, mellom anna om kva personar og bilar som var i Kopervik den aktuelle perioden. Tanken med dette var at Birgitte kunne ha blitt med i ein bil, til dømes ved at ho haika.
Etterforskinga vart trappa ned etter eit år, men hausten 1996 blei «bunken snudd». Det vart då gjort ytterlegare undersøkingar, mellom anna av menn som hadde vore åleine i bil i det tidsrommet drapet kunne ha skjedd, og som ikkje hadde sikkert alibi. I januar 1997 førte denne etterforskinga til at Birgitte sin fetter kom i søkelyset. Han køyrde rett nok ikkje bil, men mellom anna på grunn av ein vitneobservasjon som ikkje stemde med det tidspunktet fetteren hadde opplyst å ha kome heim, vart han varetektsfengsla. Over ein periode på 17 dagar i februar 1997, vart han utsett for manipulasjon, løgn og psykisk tortur. Dette førte til at fetteren 25. februar 1997, skreiv under på ei forklaring som tilsynelatande såg ut som ei detaljert tilståing med detaljar som berre ein gjerningsperson kunne kjenne til. Han trakk denne forklaringa i august 1997, men vart likefullt tiltalt for drapet. Fetteren vart i Karmsund heradsrett dømd til fengsel i 14 år hausten 1997, men vart i Gulating lagmannsrett (LG-1998-260) året etter frikjend for straffekravet, etter at juryen hadde svart nei på skuldspørsmålet. Dei tre fagdommarane fann likevel at det var klart meir truleg at fetteren hadde utført dei brotsverka som var omhandla i tiltalevedtaket mot han, og dømde han til å betale oppreisning til Birgitte sine foreldre. Dette var Høgsterett samd i, og stadfesta lagmannsretten sin dom i september 1999, jf. Rt-1999-1363.
Den måten som lagmannsretten og Høgsterett den gong grunngav sine standpunkt om oppreisingskravet, var i strid med uskuldspresumsjonen. Noreg vart i 2003 dømd av Den europeiske menneskerettsdomstolen (EMD) for å ha krenka uskuldspresumsjonen (EMD-2003-56568), fordi formuleringane i dommen var eigna til å så tvil ved om frifinninga for straff var rett. Det var grunngjevinga som krenka uskuldspresumsjonen, ikkje domsresultatet i seg sjølv. I og med at det då vart slått fast at fetterens rett til å bli rekna som uskuldig var krenka, og han i tillegg fekk erstatning frå staten for denne krenkinga, vart feilen vurdert som retta opp. Sjølve dommen vart dermed ståande.
Fetteren sette i 2001 og i åra framover, fleire gonger fram krav om at erstatningsdommen måtte gjenopptakast (LG-2001-1455, HR-2002-735, LG-2003-680, Rt-2005-334, Rt-2007-483), men utan at han nådde fram med dette før etter at det var reist straffesak mot [A-mann]. Slike krav om gjenopptaking var meir eller mindre konstant aktive, eller under førebuing, frå 2001 til 2022, og medførte at drapssaka vart mykje omtalt i media. Krav om gjenopptaking vart endeleg forkasta tre gonger, dei siste to gongane på grunn av at femårsfristen i tvistelova for gjenopptaking av sivile saker, var til hinder for ei
Side:4
ny prøving. Det at det eksisterte ein slik dom, som slo fast at det var klart mest truleg at det var fetteren som var ansvarleg, førte nok til at politiet ein lang periode ikkje såg nokon grunn til å leite etter ein annan ukjent gjerningsperson.
Ved Agder lagmannsretts dom 4. november 2022 vart erstatningsdommen likevel gjenoppteken, og fetteren vart frifunnen. Femårsfristen vart då tolka bort etter ei konkret vurdering, idet lagmannsretten la til grunn at etterforskinga som hadde funne stad etter at fetteren vart dømd til å betale erstatning, tilsa at han i praksis ikkje kunne vere gjerningsperson. Det vart i den samanheng vist til at nye analyser av hår som vart funne på Birgitte, viste at dei ikkje kunne stamme frå fetteren. Det vart også vist til at påtalemakta hadde funne bevisa sterke nok til å ta ut tiltale mot ein annan, men det vart uttrykkeleg sagt at det for fetteren si sak, ikkje hadde noko å seie om [A-mann] vart dømd eller ikkje.
For lagmannsretten har det vore bevisføring om korleis avhøyra av fetteren i februar 1997 gjekk til, mellom anna ved dokumentasjon av notat som etterforskarane gjorde undervegs, og ved sakkunnig vitneforklaring frå Asbjørn Rachlew, som er politioverbetjent og har forska på avhøyrsmetodikk og falske tilståingar. I tingrettsdommen er denne etterforskinga mot fetteren omtalt på sidene 10-13. På side 13 i dommen blei tingretten si vurdering samanfatta slik:
Retten vurderer det slik at i denne situasjonen hvor en ser bort fra fetterens tidligere tilståelse i saken, overhode ikke finnes noen bevis i saken som peker i retning av ham. Med de opplysninger en har om avhørssituasjonen og den kunnskapen en har nå i dag om den manipulering og det avhørsregimet som han ble utsatt for, så førte dette til stor urett og han endte opp å bli tiltalte i en sak som han var helt uskyldig i.
Ved lagmannsretten si behandling, har både påtalemakta og forsvararane gitt uttrykk for at dei deler tingretten sine vurderingar på dette punktet. Dette er også lagmannsretten einig i.
I 2016 anbefalte Seksjon for kalde saker ved Kripos, at det vart sett i gang ei ny brei etterforsking. I 2017 og 2018 vart det gjennomførd ei omfattande etterforsking i form av systematisk gjennomgang av saksdokumenta. Det vart gjort nye analysar av hår som var funne på Birgitte, men som ikkje stamma frå henne. Prøver som tidlegare var sikra vart analyserte på ny med ny teknologi, og det blei gjort nye undersøkingar av mellom anna Birgitte sine klede. Politiets hovudhypotese var under denne etterforskinga, i følgje etterforskingsleiar Dag Uppheim, at Birgitte kunne ha blitt frakta i bil, men også at ho kunne ha gått heile eller delar av vegen frå Kopervik sentrum til funnstaden.
Etterforskinga var ikkje retta mot nokon bestemt person. Personar som av ulike grunnar hadde vore vurdert som «kandidatar», mellom anna på grunn av manglande alibi og tidlegare straffehistorikk, vart likevel undersøkt nærare. I 2016 vurderte Kripos at det var 15 slike aktuelle kandidatar. Tiltalte var ein av desse. Tilsvarande hadde politiet hausten
Side:5
1996, før fetteren vart sikta, operert med lister over kandidatar der 17 personar vart rekna til prioritet 1, og 62 personar var i kategori 2. Tiltalte var hausten 1996 rekna til å høyre til kategori 1. Både fetteren og ein som retten vel å omtale som «Hansemann», var først plassert i kategori 2, men begge desse vart etter kvart vurdert som meir aktuelle hausten 1996, og vart då plassert i kategori 1. For fleire av desse aktuelle kandidatane, vart det ikkje henta inn referanseprøver for biologiske spor, og fleire av dei er i dag døde. Det vidare arbeidet med å sjekke desse personane ut av saka, hadde stoppa opp då fetteren vart mistenkt og sikta. Fleire av dei vart likevel trekte fram som aktuelle gjerningspersonar under straffesaka mot fetteren. Uppheim forklarte i ankesaka no, at undersøkingane rundt tiltalte i 1996 ikkje skilde seg vesentleg frå dei andre personane på kandidatlistene, og at det den gongen ikkje sto mellom å rette etterforskinga mot enten fetteren eller [A-mann].
Eit gjennombrot i etterforskinga kom då det rettsmedisinske instituttet i Austerrike (GMI), i mars 2019, meldte at dei hadde klart å påvise ein såkalla Y-profil i ei prøve som var sikra frå strømpebuksa til Birgitte i august 1996. Denne prøven hadde fått namnet A-12-F og hadde blitt sikra ved at det var gjort eit utklipp på framsida av strømpebuksa nedanfor linninga, og deretter laga eit ekstrakt av denne som vart fryst ned. Denne Y-profilen samsvarte med farslinja som tiltalte har. Lagmannsretten kjem seinare grundig tilbake til desse undersøkingane og kva ein Y-profil er, under punkt 5 om biologiske spor.
Frå mars 2019 vart etterforskinga, som følge av DNA-funnet, innretta mot tiltalte. Det gjekk likevel nesten to og eit halvt år før tiltalte vart arrestert og fengsla. I denne mellomperioden vart analyseresultatet kvalitetssikra, og det vart gjennomført skjulte etterforskingsskritt som hemmeleg ransaking og kommunikasjonskontroll. Etter at tiltalte var arrestert, vart det vidare gjort ei omfattande kartlegging av hans farsslekt, og det vart innhenta referanseprøver frå hans mannlege slektningar. Det vart då avdekka at tiltalte har eit resultat på ein av markørane på sitt Y-kromosom, som verken hans far eller brør har, og som heller ikkje er påvist hos andre i tiltalte si farsslekt. Dersom det skulle vere DNA frå tiltalte som er funne på strømpebuksa, ville dessutan funnet i seg sjølv ikkje seie noko om når og korleis DNA frå tiltalte hamna der. Det vart difor også gjort ei omfattande etterforsking for å klarlegge om DNA frå tiltalte, kunne ha kome på strømpebuksa til Birgitte ved direkte eller indirekte kontakt før drapet, eller ved forureining (kontaminering) etter drapet.
Etter at tingretten hadde avsagt dom i saka, vart det etter krav frå forsvararane gjort nye undersøkingar av eit område på venstre lår på strømpebuksa. Årsaka til dette var at det hadde kome til syne noko som såg ut som eitt eller to avtrykk frå ei blodig hand, etter at smuss med tida hadde falle av strømpebuksa. I dette området vart det gjort nye funn av Y-DNA, som retten kjem tilbake til under punkt 5.5 i dommen.
Partane er samde om at det berre er funn av mannleg DNA som samsvarar med tiltalte, og som er gjerningsrelevant, som vil kunne vere fellande bevis, og at andre bevis berre kan
Side:6
vere støttebevis. Partane er derimot usamde om det er bevist at dei aktuelle funn av Y-DNA stammar frå tiltalte, og om funnet i tilfelle har nokon samanheng med drapet.
Lagmannsretten har ved si vurdering delt seg i eit fleirtal og eit mindretal. Fleirtalet består av lagdomarane Smørdal og Oma og meddomarane Hognestad, Lillebakken og Andersen. Mindretalet består av meddomarane Maudal og Lillebø.
Det vil vere nødvendig å gje ei relativt omfattande framstilling av saka, før det til slutt kan gjerast ei samla vurdering av om tiltalte er skuldig eller ikkje. Under denne framstillinga av saka, vil det også kunne bli gjort ulike vurderingar av enkeltopplysningar, og bli gjort eit utval av kva faktum som er nødvendig å ha med. Det som fleirtalet vel å framheve, og dei vurderingar som fleirtalet undervegs gjer, vil ikkje nødvendigvis mindretalet vere einig i. Det vil vere tungvint om ein samla lagmannsrett først skal bruke tid på å avklare det ein er einige om, eller etter kvart påpeike det ein ikkje er einige om. Med unntak for eit avsluttande kapittel der mindretalet grunngjev sitt syn, vil derfor denne dommen i det vidare, altså under punkta to til og med åtte, gje uttrykk for fleirtalet sitt syn. Dette synet, som då også er bestemmande for resultatet, blir av den grunn omtalt som lagmannsrettens eller rettens syn.
2. Utgangspunkt for bevisvurderinga
I straffesaker er det påtalemakta som må føre bevis for at tiltalte er skuldig. Det som vil vere hovudspørsmålet i denne saka, er om det er bevist at det var tiltalte som utførte drapet.
Det som påtalemakta meiner er bevist, er den handlinga som er omtalt i tiltalevedtaket. Det sentrale beviset som påtalemakta viser til, er at det på strømpebuksa til Birgitte er funne små mengder DNA, som påtalemakta meiner stammar frå tiltalte. Hypotesen frå påtalemakta er at tiltalte til dømes har avsett hudceller (epitelceller), då han drog ned strømpebuksa til Birgitte under drapshandlinga, og at han då har hatt blod frå henne på sine hender. Som sentrale moment for at DNA frå tiltalte kom på strømpebuksa under drapet, og ikkje på nokon annan måte, har påtalemakta mellom anna vist til at funnet er gjort i Birgittes blod, under ein sid kjole. Vidare at gjerningspersonen må ha hatt blodige hender, og har sett av sine handavtrykk i blod på Birgitte sitt lår. Påtalemakta har vidare vist til at ein ikkje har funne noko anna kontaktpunkt mellom tiltalte og Birgitte, som kan forklare at DNA kan ha kome på strømpebuksa. Partane er som nemnt einige om at andre bevis, som tiltalte sin straffehistorikk og observasjonar av bilar og personar, berre kan vere støttemoment og dermed ikkje noko fellande bevis.
At noko er strafferettsleg bevist, vil innebere at det ikkje er nokon rimeleg tvil knytt til det samla bevisresultatet. Alle bevis må då sjåast i samanheng, og sjølv om det kan knyte seg tvil til enkeltbevis, treng ikkje det samla bevisresultatet vere tvilsamt. Dersom det først er
Side:7
bevist at det var tiltalte som utførte drapet, vil ikkje dei andre vilkåra for straff, mellom anna kravet til subjektiv skuld og at tiltalte må ha skuldevne, reise vesentlege vanskar.
Det er ei fri bevisvurdering som skal gjerast. Det er ikkje slik at bestemte bevis må vere til stades for at noko skal kunne finnast bevist. For spørsmålet om det er bevist at tiltalte utførte drapet, heng alt saman med alt. Sjølv om enkeltmoment blir drøfta særskilt, må det likevel gjerast ei samla vurdering til slutt. Ved ei slik samla vurdering kan til dømes summen av ulike moment, der tvilen isolert sett ikkje er stor nok til å konkludere til gunst for tiltalte, likevel samla kunne føre til at det er rimeleg tvil. Det er opp til den dømmande rett å vurdere kva enkeltbevis som er viktige, og kva som er mindre viktige i ei slik samla vurdering. I denne vurderinga vil både positive og negative funn kunne få betyding, til dømes fråvær av observasjonar. Også enkeltmoment som ikkje passar inn, vil måtte takast omsyn til i ei slik samla vurdering, og kan dermed ikkje definerast vekk som ikkje relevante. Kva vekt slike moment skal få i ei samla vurdering, blir derimot noko anna.
For å kunne domfelle tiltalte, må retten kunne utelukk tiltalte si forklaring om at han ikkje utførte drapet. Om andre delar av tiltalte si forklaring ikkje stemmer, kan det få betyding for vurderinga av om han er truverdig, men om tiltalte av ulike grunnar til dømes forklarar seg urett om at han ikkje har møtt Birgitte før drapet, eller på andre måtar distanserer seg frå Birgitte eller åstaden, betyr ikkje at det er bevist at han har utført drapet.
For retten si bevisvurdering i denne saka, er det ei særleg utfordring at det har gått meir enn 28 år sidan drapet. Sjølv om mykje informasjon vart henta inn kort tid etter drapet, vart ikkje etterforskinga retta mot tiltalte før etter mars 2019, om lag 24 år etter drapet, og han vart ikkje gjort kjend med mistanken før i september 2021. Etterforskinga i 1995 og åra etter, tok heller ikkje omsyn til at det kunne vere viktig å klarlegge kvar Birgitte hadde vore, og kven ho hadde hatt kontakt med i lang tid før drapet, men var i all hovudsak konsentrert om kva som skjedde om kvelden 5. mai og natt til 6. mai 1995. Fleire blindspor undervegs, har også ført til at informasjonsinnhentinga har vorte meir avgrensa enn den burde. På denne tida var det heller ikkje så vanleg med mobiltelefon, og det var ikkje vanleg å betale med kort. Det er dermed lite elektroniske bevis.
I den vidare framstillinga vil retten først omtale Birgitte, hennar reisemønster og siste observasjonar i punkt 3, deretter funnstaden og skadar på fornærma i punkt 4, biologiske spor i punkt 5 og tiltalte, hans forklaringar og livssituasjon før og etter drapet i punkt 6. I punkt 7 vil det bli gjort ei samla drøfting av om straffeskuld er bevist, der også andre moment enn dei som er gjennomgått til då, blir teke omsyn til. I punkt 8 blir det sivile kravet behandla, og i punkt 9 dissensen frå to meddommarar.
Punkt fem om biologiske spor, er ein viktig del av dommen. I den delen, vil det først bli gitt ei generell omtale av DNA som bevis, i 5.2 vil sikringa av biologiske spor frå 1995 til 2021 bli gjennomgått og i 5.3 vil det bli gjort greie for hår som ikkje stammar frå Birgitte. I
Side:8
5.4 vert det gjort greie for vidare analyser ved GMI, og om funn av mannleg bidrag i A-12-F stammar frå tiltalte. Punkt 5.5 gjeld dei nye undersøkingane av strømpebuksa som blei utført i 2023. Til slutt vil lagmannsretten i 5.6 gjere ei samla vurdering av kva som kan sluttast frå dei biologiske spora.
Dei sentrale punkta for lagmannsrettens vurderingar blir då punkt 5.6, der dei ulike biologiske spora blir vurdert samla, og punkt 7 der dei biologiske spora blir vurdert i samanheng med andre opplysningar i saka.
3. Om Birgitte, hennar reisemønster, kvar ho sist vart observert mv.
Birgitte var 17 år då ho vart drepen. Ho hadde sitt daglege virke på Skeisvang vidaregåande skule i Haugesund, der ho nesten var ferdig med det første året på musikklinja. Ho var aktiv, sosial, hadde mange venner, og dreiv med ulike former for musikk. Ho tok vanlegvis buss til og frå skule, og tok då buss frå/til Bygnes rett nord for Kopervik sentrum. Det at ho budde eit stykke vekk frå kollektivtransport, gjorde også at ho haika ein del, både åleine og saman med andre. Ho gjekk også lengre strekningar, som mellom anna mellom bustaden og Bygnes, via Gamle Sundveg. Det tok om lag 25 minutt å gå denne strekninga. Ho kunne alternativt også sykle til og frå Bygnes.
Av venner vart Birgitte omtalt som uredd, og ho veik ikkje tilbake frå å haike åleine, eller å gå åleine på Gamle Sundveg. Denne vegen var øyde og ikkje opplyst, men var noko kortare og mindre kupert enn den nye og meir trafikkerte Sundvegen. Birgitte heldt fram med å haike åleine, sjølv om ho i følgje vennen [B-kvinne] (som tidlegare heitte [X]), hadde hatt nokre ubehagelege erfaringar. [B-kvinne] fortalde om at ein vaksen mann hadde teke Birgitte på låret ein gong ho og Birgitte haika saman. [B-kvinne] budde om lag 200 meter frå Birgitte, og dei var nære barndomsvenner, men [B-kvinne] forklarte at dei hadde hatt mindre kontakt det året Birgitte gjekk på skule i Haugesund. [B-kvinne] forklarte mellom anna at Birgitte var ein del på musikkstaden Gamle slaktehuset i Haugesund, og at Birgitte då som regel gjekk saman med dei i klassa.
For lagmannsretten har det vore bevisføring om det Birgitte skreiv i dagboka si. Ho skreiv sjeldan i denne, berre sju gonger i 1995. Dagboka inneheld etter lagmannsretten sitt syn ikkje noko anna av særleg relevans for saka, enn at ho haika mykje. Den 16. april 1995 skreiv ho mellom anna at ho haika åleine heim etter fest, og at ho hadde blitt «fæle med det no».
Om morgonen fredag 5. mai 1995, tok Birgitte buss frå Bygnes, var på skule i Haugesund, og tok buss tilbake til Bygnes etter skulen. Det er ikkje opplyst korleis ho kom seg mellom bustaden og Bygnes denne morgonen og ettermiddagen. Om kvelden gjekk Birgitte saman med vennen [E-kvinne], som også var nabo, frå bustaden til [E-kvinne] via Gamle Sundveg
Side:9
til Bygnes. Der skilde dei lag og Birgitte tok buss til Avaldsnes der ho deltok på eit arrangement på bedehuset Karmel. Ho var der fram til ca. kl. 23.30, og ho åt middag der i tidsrommet mellom 21 og 22. Om lag kl. 23.40 haika Birgitte frå Avaldsnes til Kopervik. Ho fekk då haik med nokre jenter i ei raud folkevogn. Desse jentene skulle til uteplassen Costa i Kopervik, og Birgitte sat på dit. Det har kome fram at Birgitte hadde tenkt seg heim, og ikkje til Kopervik, men sidan jentene i folkevogna skulle til Costa og ikkje visste kor dette var, sat Birgitte på til Kopervik og viste veg.
Over ein periode på om lag 15 minutt rundt midnatt vart Birgitte sett av mange personar i gågata i Kopervik, like ovanfor Costa. Det er tale om ei strekning som svarar til 4-5 bygg, og Birgitte ser ut til å ha bevega seg fram og tilbake i dette området desse 15 minutta. Rundt denne tida hadde ungdomsklubben U-99 nettopp stengt, og fleire av dei Birgitte hadde kontakt med, hadde vore på U-99. Birgitte snakka også med fleire personar, mellom anna vennen [C-kvinne]. Birgitte hadde kasta seg rundt halsen på [C-kvinne], og gitt ho ein klem då dei møttest. Mens [C-kvinne] hadde snudd seg vekk nokre minutt for å snakke med andre, hadde Birgitte forsvunne utan å ta farvel. Dette fortalde [C-kvinne] om alt i politiavhøyr søndag 7. mai 1995. Ho fortalde også i same avhøyr at ho om lag 10 minutt etter at Birgitte hadde forsvunne for henne, hadde sett etter Birgitte i gågata, utan å finne henne. I retten forklarte [C-kvinne] at ho trudde at Birgitte hadde kome for å bli, ikkje at ho var på veg heim. [C-kvinne] forklarte vidare at det hadde vore naturleg at Birgitte hadde teke farvel.
Den vestlegaste observasjonen som vart gjort av Birgitte i gågata, vart gjort av [D-mann]. Han kjende ikkje Birgitte, men visste kven ho var. Han fortalte at han såg Birgitte gå åleine med forholdsvis stor fart vestover ved utestaden Torfæus, som låg heilt i enden av gågata. Han kopla også denne observasjonen til at ein politibil køyrde utrykking forbi denne staden omtrent på same tid. Han har i avhøyr vore usikker på om han såg Birgitte eller politibilen først. Ut frå politiloggen, var det ei politiutrykking forbi denne staden om lag kl. 00.07. [D-mann] ga likevel først politiforklaring 14. august 1995, altså meir enn tre månader etter drapet. Han hadde ikkje fortalt om denne observasjonen til nokon andre, før etter at han hadde sett tv-programmet «Øyenvitne», der drapet var omhandla. Etter retten sitt syn er det vanskeleg å seie noko sikkert om dette var siste observasjonen av Birgitte, eller om observasjonen er nøyaktig eller påverka av fleire månader med medieomtale.
Det som i alle fall synes klart, er at Birgitte forsvann brått frå gågata, og at ho ikkje sa i frå til nokon at ho gjekk. Det er ingen sikre observasjonar om at Birgitte har gått langs vegen fram til der ho vart funnen om morgonen. Det er heller ingen som har sett henne haike, men det har vorte observert ulike jenter som anten har lent seg inn i ein bil, eller som har forsøkt å få haik, i området få meter vest for gågata. For lagmannsretten har det vore ein del bevisføring av slik art, samt om observasjonar av andre personar og bilar som kan tenkjast å ha relevans for saka, men som også kan vere heilt utan betyding. Lagmannsretten kjem nærare tilbake til slike observasjonar under den samla vurderinga i punkt 7.
Side:10
4. Om funnstaden og skadar på fornærma
Birgitte vart funne i utmarka på sørsida av Gamle Sundveg om morgonen laurdag 6. mai 1995. Dette var som nemnt om lag 400 meter frå Birgitte sin bustad. Gamle Sundveg var på den tida open for alminneleg ferdsel, og det var ein del lokaltrafikk der.
Birgitte låg skjult av kratt ca. 12 meter frå vegen, og kroppen var dermed ikkje synleg frå vegen. Då bonden Ole Halvorsen køyrde forbi på traktor, såg han at ei grind sto open. Det var han som i si tid hadde sett opp denne grinda og nettinggjerdet, og han nytta området som beitemark. Han såg også at noko hadde blitt slept i vegen mot grinda, og lurte difor på kva som hadde skjedd. Halvorsen gjekk gjennom grinda og nokre meter vekk frå vegen. Han oppdaga då føtene til eit menneske, men gjekk ikkje nær nok til å sjå kven det var. Han skjønte at det var ein død person, og køyrde straks heim for å varsle politiet.
Politiet fekk melding kl. 09.45, og første patrulje var på staden ca. kl. 10.00. Dette var polititenestepersonane Lars Grindheim og Racin Tjøsvold. Tjøsvold drog etter kort tid til lensmannskontoret i Kopervik for å varsle andre, medan Grindheim starta med å sperre av funnstaden. Grindheim fekk også bonden Halvorsen til å hente noko plast frå garden hans, som skulle nyttast til tildekking. På eit tidspunkt var dermed Grindheim åleine på funnstaden. Etter kvart kom det fleire polititenestepersonar til, mellom anna Tron Kristiansen. Det vart også kjøpt inn meir plast. Både slepespora i vegen, området der slepet hadde skjedd i terrenget, og sjølve liket vart etter kvart dekka med plast. For å holde plasten på plass, vart det lagt steinar på denne. Det er uklart kor steinane kom frå. Ei alternativ gangrute frå vegen til funnstaden, vart også laga til, slik at ikkje eventuelle spor skulle bli øydelagt av tråkk. Det vart også gjort søk med hund, men utan at funn vart gjort.
Birgitte vart funnen liggande på ryggen, med føtene i retning mot vegen. Ryggsekken hennar låg like ved. Som det er gjort greie for innleiingsvis, var strømpebuksa og trusa hennar trekte ned på anklane. På bilde som vart teke av fornærma på funnstaden medan ho låg på rygg, var kjolen hennar trekt opp slik at området frå hoftene til anklane var heilt nakent. På hennar venstre lår, rett ovanfor kneet var det blodavsettingar som kunne sjå ut som om dei var avsett av ei hand. Desse avtrykka vart også teke bilde av under obduksjonen dagen etterpå. Ho hadde store knusingsskadar i hovudet, og like ved hovudet hennar låg det ein 23 kg stor sprengstein med hennar blod på.
Eit slepespor som gjekk langs vegen og deretter gjennom grinda og ut i terrenget, vart målt opp til 44 meter. Der slepesporet starta, var det to område der blod frå Birgitte hadde trekt ned i grusen. Det var også levra blod og noko som kriminalteknikarane vurderte som hjernemasse i ei av dei store blodsamlingane. Ved eine blodsamlinga var det også bloddrypp, og drypp i drypp.
Side:11
Fornærma blei snudd frå ryggleie til mageleie rundt kl. 14.30 for å måle kroppstemperatur, men det termometeret som vart nytta, viste ikkje låge nok temperaturar til at ein ut frå dette kunne seie noko om dødstidspunkt. Under obduksjonen vart mageinnhaldet sikra, men dette forsvann under postgang, slik at det berre er foto av mageinnhald som kunne nyttast til å vurdere dødstidspunkt. Det mest trulege dødstidspunkt er i følgje ei erklæring frå professor Schumacker i 1998, neppe seinare enn 3-4 timar etter matinntak og dermed seinast mellom kl. 01 og 02. Det er likevel store individuelle skilnader for kor lang tid det går før magesekken er tømd etter eit matinntak, og denne måten å fastslå dødstidspunkt på er unøyaktig.
Kl. 04 om natta, altså over fem timar før fornærma vart funne død, og fire timar etter at Birgitte sist hadde blitt sett i Kopervik, hadde dei to polititenestepersonane Tron Kristiansen og Trygve Johan Mørch køyrt forbi funnstaden etter avslutta vakt. Dei la merke til blodet i vegen og slepesporet, men sidan dei ikkje hadde god nok lommelykt, gjekk Mørch berre rett innanfor grinda, mens Kristiansen vart ståande på vegen. Det var mørkt og dei såg ikkje fornærma. Dei konkluderte med at blodet stamma frå eit dyr, til dømes etter tjuvslakt. Mens dei var på staden, høyrde dei begge lydar. Mørch sa i retten at han høyrde ein lyd frå terrenget, som om noko kolliderte med nettinggjerdet. I rapporten som Kristiansen skreiv 9. mai 1995, omtale han at Mørch hadde høyrt ein lyd som om nokon hadde røyrt ved nettinggjerdet. Kristiansen skreiv då at han sjølv høyrde lyd av fuglar, før alt vart stille. Det stod vidare i denne rapporten at dei stod og lytta nokre minutt, før dei køyrde til enden av Gamle Sundveg, køyrde eit stykke tilbake, og snudde igjen. Dei såg då ikkje noko mistenkeleg, heller ikkje nokon person eller bil. Mørch forklarte i retten at han meiner å huske at grinda stod open då dei kom fram, og at han lukka den igjen, eller sette den inntil, før dei drog frå staden.
I løpet av funndagen, fram til liket vart køyrt vekk om kvelden, hadde det totalt vore 18 personar frå politiet på funnstaden. Fleire av desse var ikkje heilt inne på den indre åstaden. I tillegg kjem bonden, legen Jektnes og dei to personane frå Falken som køyrde vekk liket. Det vart ikkje nytta utstyr som eingongskjeledressar, sjølv om kriminalteknikar Tore Per Bakken frå Kripos synes å huske at han brukte dette. Det vart nok til ein viss grad nytta eingongshanskar, men då i hovudsak for å verne den som hadde hanskar på, ikkje for å unngå forureining av åstaden.
Birgitte vart frakta ut frå funnstaden om kvelden, ei stund etter at Bakken hadde kome fram og gjort sine undersøkingar. Før liket vart lagt i likpose, vart hendene til Birgitte sikra ved at det vart tredd lynlåsposer over, og deretter teipa rundt handledda. Det er usikkert kor tid dette vart gjort, men på bileta som viser Birgitte snudd til mageleie, ser hendene ikkje ut til å vere sikra enno. Under obduksjonen neste dag, vart det sikra fleire hår frå Birgitte, dei fleste frå hendene hennar. Lagmannsretten kjem nærare inn på desse håra under omtalene av biologiske spor i punkt 5.3. Også all annan sporsikring frå kroppen, vart gjort under obduksjonen.
Side:12
Etter lagmannsretten si vurdering, viser funna på åstaden at Birgitte har blitt utsett for grov vald i form av slag med stump gjenstand mot hovudet, og at delar av dette har skjedd i området der slepesporet i vegen starta. Før slepet starta, viser dei store blødingane og funnet av hjernemasse, at ho har blitt påførd ein så alvorleg hovudskade at ho truleg ikkje lenger var bevisst. Obdusent Inge Morild forklarte i retten, at etter at skaden som førde til tap av hjernemasse var påførd, ville fornærma vere djupt bevisstlaus og ikkje leve lenge. Men sidan Birgitte hadde blodige hender, tyder dette på at ho også var påførd andre blødande skadar før den alvorlegaste skaden, og at ho til dømes fekk blod på hendene ved at ho tok seg til hovudet. Det at det også er funne bloddrypp, viser at hovudet til Birgitte på eit tidspunkt var over bakkenivå. Om dette skuldast at ho sto, var på kne, vart løfta opp ved forsøk på løft/slep, eller ved at ho vart løfta ut av ein bil, kan ein ikkje slutte noko sikkert av ut frå spora på staden. Dødstidspunktet han ha vore i tidsrommet frå kort tid etter siste observasjon i Kopervik, fram til rett før Mørck og Kristiansen passerte staden kl. 04 om natta.
På sjølve funnstaden har Birgitte blitt påført ytterlegare vald, mest truleg ved at steinen på 23 kilo har blitt sloppe ned på henne og sneia hovudet, eller ved at hovudet hennar har blitt slått mot steinen. Den eller dei gjenstandane som vart nytta til valden der slepet starta i vegen, er ikkje funne. Det kan vere ein stein, men treng ikkje vere det. Det synes vidare klart at det er brukt mykje meir vald enn det som var nødvendig for å drepe. Det var totalt 18 skadar i hovud- og halsområdet, men nokre av skadane kan skuldast eitt og same slag. Dette kan tyde på eit veldig sinne som har vart ei tid. Som obdusent Inge Morild forklarte, kan det likevel ikkje sjåast vekk frå at det også etter at Birgitte var død, har kome gurglelydar som kan ha skremt ein gjerningsperson.
Det at det var skade i underlivet til fornærma, kan tyde på at det har vore ein seksuell motivasjon hos gjerningspersonen, men skaden kan i prinsippet også vere påførd for at det skal sjå slik ut. Det er ikkje funne sæd, og heller ikkje biologiske spor som har mannleg opphav i underlivet. Trass rift i underlivet, har denne skaden ifølge obdusentane ikkje blødd noko særleg, noko som isolert kan tyde på at ei inntrenging har skjedd etter at Birgitte var død, eller på eit tidspunkt der blodsirkulasjonen var dårleg.
Kleda som Birgitte hadde på seg, vart seinare undersøkte, særleg med tanke på biologiske spor. Strømpebuksa med truse var drege/rulla heilt ned til anklane. Setepartiet på strømpebuksa, ser ut frå bilde, verken ut til å vere skada eller skittent. Dette tyder på at den i alle fall delvis har blitt drege ned før slepet har starta. Strømpebuksa var også svært skitten på framsida, særleg området ved venstre kne og nedre del av venstre lår. Dette kan tyde på at Birgitte har vore i bakken tidleg i hendingsrekka, før strømpebuksa vart drege ned.
Side:13
Spor på staden seier heller ingen ting om Birgitte kom dit saman med gjerningspersonen, i bil eller til fots, om gjerningspersonen venta på henne, eller møtte henne tilfeldig der ho vart drepen. Det er også noko usikkert kor mørkt det var på staden rett etter midnatt, men i det same tidsrommet gjekk andre vitne (Kjær og Alstad) tur i Øygardsvegen nærare Kopervik. Det var heller ikkje der gatelys på den tida, noko som tyder på at det heller ikkje var bekmørkt på åstaden. Som tidlegare nemnt, hadde ikkje politiet ved den nye etterforskinga sett bort frå at Birgitte kunne ha gått heile eller delar av strekninga frå Kopervik til funnstaden. I straffesaka mot fetteren var det lagt til grunn at dei hadde gått til fots. Funna på staden viser heller ikkje om det var ein eller fleire gjerningspersonar. Dei avtrykka på venstre lår, som ser ut til å ha blitt avsett med ei blodig hand, kjem lagmannsretten tilbake til under omtalen av biologiske spor.
5. Biologiske spor
5.1 Generelt om DNA som bevis
Lagmannsretten finn det hensiktsmessig å først gje ei generell omtale av DNA som bevis, og forklare ulike omgrep.
Bevis i form av biologiske spor, der DNA-teknologi gjer at det er mogeleg å finne ut kven eit cellemateriale stammar frå, eller å avkrefte om cellene stammar frå ein bestemt person, har frå 1980-talet og fram til i dag vorte stadig viktigare. Ny teknologi gjer at mindre og mindre mengde med materiale er nødvendig for å kunne oppnå eit resultat. I dag trengst det for visse undersøkingar, berre nokre få enkeltceller. Dette har også fått mykje å seie for kva spor som vert sikra, og kva tiltak som vert gjort for å unngå å øydelegge spor, og unngå å tilføre nytt DNA frå dei personane som kjem nær ein åstad eller ein bevisgjenstand. Eit analyseresultat seier derimot ingen ting om korleis, og på kva tidspunkt, DNA-materiale har kome på staden det er funne.
DNA finst i mellom anna blod, sæd, spytt, epitel (til dømes hudceller) og hår. Av og til er det mogeleg å finne ut kva slags materiale cellene stammar frå, for eksempel utifrå utsjånad, eller med særlege testar. Andre gonger veit ein ikkje om DNA i ei prøve kjem frå til dømes hudceller eller frå blod.
Når DNA har vore brukt som bevis i straffesaker, har det i all hovudsak vore såkalla autosomalt DNA, som finst i cellekjernar. Alle menneske, med unntak for dei med kromosomfeil, har 23 kromosompar. Av desse er 22 er autosomale, og 1 par er kjønnskromosom der kvinner har to X-kromosom, og menn har eit X og eit Y-kromosom. Desse 46 kromosoma består av mange tusen ulike gen der nesten alle er identiske hos alle menneske. Dei 44 autosmale kromosoma er tilfeldig nedarva dels frå mor og dels frå far, med ein halvpart frå kvar. Søsken arvar dermed ikkje dei same delane av foreldra sitt
Side:14
DNA, og kvar person får dermed eit unikt DNA. For å kunne finne ein person sin DNA-profil, ser ein på resultatet på nokre bestemte markørar/sekvensar som pleier å variere mellom ulike personar, men som ikkje gir personleg informasjon om anna enn kjønn. DNA-profilering og DNA-registera rundt om i verda, er bygde opp etter eit slikt system, sjølv om det kan variere kva markørar og kor mange markørar som blir testa. For den enkelte markør, vert det ved analyse påvist kor mange repetisjonar/allel det aktuelle DNA-molekyl har, og dette gir då ein verdi for kvar av dei to kromosoma. Det samla resultatet gir ein unik profil, og det er ikkje forventa at nokon menneske kan ha heilt lik DNA-profil, med mindre dei er einegga tvillingar. Profilar som vert registrert i DNA-register, og det aller meste av DNA som vert brukt som bevis, dreier seg om slikt autosomalt DNA, anten det er tale om ein fullstendig profil, delvis profil, eller blandingsprofil.
I denne saka er det berre funne autosomalt DNA frå Birgitte sjølv. Sjølv om det også er funne DNA frå andre, er det i så små mengder at det forsvinn i eit mykje større bidrag frå Birgitte. Det som er funne av DNA frå andre enn fornærma, er då DNA som kan seie noko om kva mors- eller farsslekt som donor kjem frå. Ein slik profil vil ikkje i seg sjølv vere identifiserande på individnivå, slik ein autosomal DNA-profil er. Dette er mtDNA, som ein arvar frå si mor, og Y-kromosomet, som berre menn har og arvar frå sin far.
I og med at det berre er menn som har Y-kromosom, og Birgitte dermed ikkje sjølv hadde dette, er funn av slikt mannleg DNA noko som er mogleg å påvise, sjølv i svært små mengder. Også Y-kromosomet består av ei rekke enkeltgen, og område/markørar som kan analyserast og gi ein profil, men då ein Y-profil, og ikkje ein autosomal DNA-profil. I denne saka har prøver vorte analysert med ulike metodar for totalt 31 ulike Y-markørar. Det finst ikkje noko register over profilar med resultat for så mange markørar, men for forholdsvis 26, 24 og 17 markørar, finst det ein viss biostatistikk. Talet på profilar er likevel lågt og inneheld 1506 profilar frå vest-europeiske menn der det er testa for 26 markørar, 14 996 der det er testa for 23 markørar, og 27 063 der det er testa for 17 markørar.
For at det skal ha noko for seg å samanlikne eit analyseresultat frå ein prøve med ein referanseprøve frå ein bestemt mann, er det ein føresetnad at Y-DNA i prøven stammar frå berre ein mann. Dersom det i ein prøve vert fleire resultat for ein og same markør på Y-kromosomet, er det klart at prøven må innehalde DNA frå fleire menn. Men sjølv om det berre er eitt resultat per markør, er dette ikkje noko avgjerande bevis for at det berre er ein enkelt mann som er opphav til prøven. Det kan såleis vere tilfeldig at eit resultat ser ut til å kunne stamme frå ein person. Sjansen for dette vil bli mindre, dess fleire markørar ein har resultat for, utan at det vert fleire resultat for ein eller fleire markørar. Korvidt ein prøve stammar frå ein eller fleire personar, vil i stor grad måtte avgjerast ved ordinær bevisvurdering, og blir ikkje løyst ved analyseresultat i seg sjølv.
Side:15
Alle menn som høyrer til næraste farsslekta, har i utgangspunktet likt Y-kromosom, men det skjer likevel mellom generasjonane av og til endringar på enkeltmarkørar. Dette gjer at ein kan skilje mellom personar i same farsslekt, og dermed også kunne utelukke ein person som opphav til ei prøve. I denne saka vert dette aktualisert ved at tiltalte på ein Y-markør har eit anna resultat, enn resten av den del av farsslekta som er kjend og som er testa.
Ein parallell til Y-DNA, som knyter seg til farslinja, er mitokondrielt DNA (også omtalt som mtDNA). MtDNA er knytt til morslinja, og kan påvisast hos både menn og kvinner, og finst i dei fleste former for celler. Det er berre kvinner som fører sitt mtDNA vidare til sine barn. I hårstrå vil ein ikkje kunne finne autosomalt DNA, med mindre også hårrota er intakt. Sjølve håret inneheld likevel mtDNA, som kan gje informasjon om morsslekt. I denne saka er mtDNA aktuelt fordi det er funne fleire hår på Birgitte, som verken kan stamme frå henne, frå tiltalte, eller frå andre som det har vore mogleg å samanlikne med. I tillegg er det ein del hår som kan ha kome frå kontaminering idet til dømes kriminalteknikarar har same mtDNA-profil som hår som er funne. Slike hår kan også stamme frå andre i same morsslekt. MtDNA muterer svært sjeldan, slik at mange vil kunne ha heilt lik mtDNA-profil, og deira felles stammor kan ha levd for mange hundre år sidan. MtDNA er dermed endå mindre identifiserande enn Y-DNA, men kan som nemnt nyttast til å utelukke at ein person er opphav til bestemte hår.
For at DNA frå ein person skal kunne påvisast ein annan stad enn på vedkommande sin eigen kropp, vil det alltid vere ein forklaring på dette. Når det gjeld hår og hudceller, misser alle store mengder av dette. For hudceller kan det vere tale om millionar av celler kvar dag. Ei konkret forklaring for når og korleis hår eller celler frå ein person har hamna ein annan stad, kan då vere vanskeleg eller umogeleg å finne i ettertid. Korvidt funn av DNA frå ein annan person på ein åstad kan ha noko samanheng med den straffbare handlinga, eller om det kan finnast andre forklaringar, må avgjerast etter ei konkret bevisvurdering. Ved ei slik vurdering vil det mellom anna ha vekt kva type DNA det er tale om, kva mengde med DNA som er funne og kvar DNA er funne. Om det er fleire funn, må desse sjåast i samanheng. Positive DNA funn må også sjåast i samanheng med funn av DNA frå andre, med negative funn og med andre former for bevis, som til dømes observasjonar og modus. Konteksten for eit DNA-funn er dermed avgjerande.
Sjølv om det berre er funne så små mengder DNA at ein berre får resultat for nokre markørar, er det likevel heile celler som i si tid har blitt sett av, og ikkje enkeltmarkørar eller enkeltdelar av ei celle. Dersom ein då likevel ikkje kan finne ein fullstendig profil, kan dette skuldast at mengda med DNA er for liten, og/eller at DNA har blitt brote ned over tid.
5.2 Sikringa av biologiske spor 1995-2001 og 2018-2021, og seinare analyse av desse
Bevissikringa som vart gjennomførd i 1995 og 1996, var tilpassa det kunnskapsnivå og analysemetodar ein då hadde, men samtidig vart prøver sikra med tanke på ein eventuell framtidig forbetra teknologi. Prøver vart dermed frosne ned, og har vorte undersøkt på ny seinare. Det vart gjort nye undersøkingar av trusa og strømpebuksa i 2001, og sikra nye prøver då. Nye undersøkingar av strømpebuksa til fornærma, med uttak av prøver meir enn 28 år seinare, har også gitt informasjon.
Under obduksjonen 7. mai 1995, vart det sikra prøver frå fornærma ved at fukta vattpinnar vart stroke på stader der det var aktuelt at ein gjerningsperson hadde avsett DNA, eller der det var synlege flekker. På denne måten vart det teke prøver frå kjønnsorgan og frå begge låra til Birgitte. Det vart også sikra eventuelle spor ved å skrape under neglene hennar. Hår som vart funne i hendene, elles på kroppen, liggande laust i likposen, eller på underlag som vart brukt ved undersøking, vart også sikra. Det var i tillegg sikra spor frå steinen på 23 kg, og frå blodsamlingane i vegen og på funnstaden.
Det har på ulike tidspunkt også blitt sikra og analysert prøver frå kleda som Birgitte hadde på seg. Strømpebuksa og trusa låg samanrulla/neddregne på anklane til Birgitte, fram til dei vart fjerna under dei innleiande undersøkingane under obduksjonen. Dei var då fuktige, men ikkje søkkvåte. Kriminalteknikarane tok desse med seg tilbake til Haugesund politikammer, der dei vart tørka, før Tore Per Bakken tok kleda med seg til Kripos i Oslo nokre dagar seinare. Først då vart plagga retta heilt ut, og skilte frå kvarande. Eit bilete som er teke på Kripos før plagga vart skilte, underbyggjer at dei også hadde blitt tørka slik. På dette bildet ser det ut til at nokre skitne delar av strømpebuksa er synlege, medan øvre delar ser ut til å vere vrengt slik at øvre del av strømpebuksa ikkje var synleg, men var dekka av trusa.
I mai 1995 vart det gjort eit utklipp i ein blodflekk ved venstre kne, prøve A-12.1a, og laga ekstrakt. Ekstrakt vil seie at prøven blir lagt i eit røyr, og tilsett ei kjemisk veske som gjer at eventuelt DNA i prøven blir flytande. Også DNA som ligg djupt inne i ein tekstil, kan då bli tilgjengeleg. Denne prøven ga som resultat at det var DNA av same type som Birgitte.
I august 1996 vart strømpebuksa undersøkt på ny, og då vart det gjort til saman ni utklipp. Fem av desse var nedst på leggane ved anklane, og fire var frå øvre del av framsida på strømpebuksa, dels på framsida av linninga på utsida, og dels like nedanfor. Prøven A-12-F var ein av desse, og den vart sikra frå framsida, like under linninga. Bakgrunnen for kvar ein valde å ta prøve frå, var om det var synlege flekkar, og at det var stader det hadde vore naturleg for ein gjerningsperson å ta tak ved slep og/eller då strømpebuksa skulle dragast ned. Alle desse områda ga positivt utslag for tetrabase, noko som kunne indikere blod. Det vart laga ekstrakt også av desse utklippa, og alle ni prøvene vart analysert i 1996, men ga då ikkje DNA-resultat for nokon, heller ikkje for Birgitte. Ekstrakta vart deretter frosne ned. I 2001 vart strømpebuksa undersøkt igjen, og då blei det sikra fire nye prøver ved linninga, to som utklipp, og to ved hjelp av fukta vattpinnar. I desse vart det berre funne
Side:17
DNA i A-12-1-J, som var sikra med ein fukta vattpinne rundt ein mogeleg strekkskade i linninga. Det blei i denne prøven berre funne DNA frå Birgitte.
Dei ulike prøvene vart analysert på ny ved Oslo Universitetssykehus (OUS) i 2017. Ulike DNA-ekstrakt, og mogleg restmateriale på vattpinnar, vart då undersøkt med tanke på sæd eller epitel. Til saman var det 61 DNA-ekstrakt frå prøver henta frå under neglene, ytre kjønnsorgan/anus, skjede, lår, strømpebukse, sko, kjole, genser, jakke og steinen, som vart analysert på ny. I tillegg vart det analysert restmateriale frå 41 tidlegare undersøkte vattpinnar, som var nytta til prøver frå skjede, strømpebukse, sko, kjole, genser og stein.
Restar frå 14 vattpinnar frå skjede, ga ingen indikasjon på sæd, og sædceller vart ikkje påvist i mikroskop. Ved kvantifisering (vurdering av om og kor mykje humant DNA det er i ei prøve), vart det for desse vattpinnane påvist humant DNA, men ikkje DNA av mannleg opphav.
I dei utklippa som i 1996 var sikra ved nedfrosne ekstrakt frå legg/ankel på strømpebuksa (A-12 (A,B,C,D og G), vart det ikkje påvist mannleg DNA i nokon (eller mindre enn 0,005 nanogram per microliter). I prøvene B,C og G var total mengde humant DNA forholdsvisvis 0,066, 0,005 og 0,013 nanogram per microliter, og i alle desse tre prøvene fann OUS berre DNA frå Birgitte.
Prøva som i 1995 var sikra i nedfrose ekstrakt frå blodflekk frå venstre kne (A-12.1a), vart i 2022 kvantifisert. Den inneheldt 5,549 nanogram humant DNA per microliter, men mindre enn 0,003 av mannleg opphav.
I dei prøvene som i 1996 og 2001 var sikra frå linninga på strømpebuksa og området nedanfor linninga (A-12- (E,F,H, og I), samt A-12-1(J,K,L og M), vart det knapt påvist humant DNA i nokon av prøvane, med unntak av A-12- F og A-12-H). I prøven H var det påvist 0,099 nanogram humant DNA per microliter. Dette stamma frå Birgitte, men ikkje noko DNA av mannleg opphav.
I prøven A-12-F var det derimot 0,363 nanogram humant DNA per microliter, der 0,006 var av mannleg opphav. I rapporten frå OUS av 7. august 2017 vart det mannlege bidraget omtalt som «en meget liten mengde DNA av mannlig opprinnelse». OUS fortok tilleggsanalyse for markørar på Y-kromosomet, men denne analysen ga ikkje noko resultat over dei terskelverdiane som OUS opererte med. Hovuddelen av DNA i denne prøven, var av same DNA-type som Birgitte. Det er ikkje klart kva type DNA-materiale Birgitte sitt bidrag til prøven A-12-F kjem frå. Dette området av strømpebuksa hadde ikkje direkte kontakt med huda på innsida, på grunn av at trusa kom i mellom. Kvantifiseringa viser eit klart høgare resultat enn frå prøvene B, C, G og H, men langt mindre enn i A-12-1a, som var sikra frå ein blodflekk. Det at flekken var tetrabasepositiv i 1996, er berre ein indikasjon for blod. Alle utklippa frå 1996 var tetrabasepositive den gongen, sjølv om
Side:18
prøvane A-12-(A,D og E) ved kvantifisering i 2017, ikkje inneheldt humant DNA i det heile (mindre enn 0.005 nanogram per microliter). Det vart heller ikkje teke noko bilde av flekken A-12-F då den vart sikra, eller gitt nokon omtale av farge og storleik på flekken. Bente Mevåg forklarte i retten at det er usikkert om det var blod i denne prøven, og at dersom det var blod i prøven A-12-F, så vil det vere mindre enn eit knappenålshovud. Kripos undersøkte i 2020 øvre del av strømpebuksa, frå skrittet til linninga, med fiolett lys og IR-kamera. Denne undersøkinga avdekka ingen blodflekker, men dei utklippa som tidlegare var gjort, mellom anna A-12-F, var naturleg nok ikkje dekka av denne undersøkinga.
I prøven A-20 som var henta frå under neglene på Birgitte si venstre hand, vart det ved kvantifisering og analyse i 2017, funne DNA frå Birgitte. Totalmengde DNA var 0,071 nanogram per microliter. I kvantifiseringa er det opplyst at mannleg bidrag var mindre enn 0,005, og i rapporten av 7. august 2017 er det opplyst at ein «meget liten mengde DNA av mannlig opprinnelse» vart påvist, men at denne ikkje ga noko resultat på Y-markørar.
Det som var igjen av ulike ekstrakt, vart sendt til GMI i Austerrike for vidare analyser. Dette vert omtalt under punkt 5.4.
Dei andre prøvene, som var sikra med vattpinnar frå steinen, Birgitte sine sko, skohæl, genser og veske, viste berre DNA frå Birgitte sjølv. Vidare viste ei kvantifisering i 2023 av DNA-ekstrakt frå seks prøver frå Birgitte si jakke (A-13a til og med g), at det ikkje var mannleg DNA i nokon av dei prøvene.
I 2018 utførte også GMI såkalla partikkelplukking på strømpebuksa. Klisterark vart trykt mot heile overflata på strømpebuksa, både innvendig og utvendig. Det førte heller ikkje til funn som var eigna for vidare analyse.
Strømpebuksa vart i september 2021 sendt til NFI i Nederland for ytterlegare undersøkingar, og har sidan vore lagra der. Oppdraget for undersøkingane i 2021, var å sikre prøver frå område der gjerningspersonen kan ha vore i kontakt, til dømes ved slep av kroppen, eller når denne drog ned strømpebuksa. Desse undersøkingane blei dels gjort med ulike former for lys, for å påvise blod. Deretter prøvde ein å unngå å ta utklipp frå slike område, fordi det var epitel og ikkje blod ein søkte etter. Det vart teke 16 utklipp, i hovudsak frå området ved leggane og frå øvre delar, der det ville vere naturleg å ta tak om ein skulle dra ned strømpebuksa. I fem av prøvene var innhaldet av alt humant DNA under 0.001 nanogram per microliter, og desse vart difor ikkje analysert vidare. I dei 11 andre prøvene var mengde med DNA over 0,001, og det vart i dei funne ein delvis autosomal DNA-profil frå Birgitte, men ulike testar ga ikkje utslag for mannleg DNA. I den eine av desse prøvene, #08, som var klipt ut frå venstre kne, var det blod frå Birgitte, og total mengde av DNA var 0,408 nanogram per microliter.
Side:19
5.3 Hår som ikkje stammar frå Birgitte
Funn av hår var sentralt i starten av etterforskinga. Birgitte har etter alt å døme teke seg til hovudet, etter at ho var påført blødande skadar. Av den grunn er det ikkje uventa at lause hår har klistra seg fast i hendene. Det er likevel funne fleire hår som ikkje har same mtDNA som Birgitte, og som heller ikkje kan stamme frå tiltalte. Håra vart undersøkt dei første åra i etterforskinga, men også i den nye etterforskinga frå 2017.
To av håra som ikkje stammar frå Birgitte, blei funne inne i hennar høgre hand. Det eine håret (A-2, hår 10) var 4 cm og lyst. Dette håret har både ved analyse i 2002 og 2019 blitt vurdert til å stamme frå ein ukjent annan person, men det var ikkje nok materiale igjen til å få fram ein mtDNA profil. Det andre håret som vart funne i hennar høgre hand (A-2 hår 62), er 8 cm og lyst. Dette blei undersøkt av GMI i 2019, og det er for dette håret funne ein fullstendig mtDNA profil, som er ein annan enn Birgitte, og alle referanseprøver.
På utsida av Birgitte si venstre hand, vart det funne eit 7 cm langt lyst hår (A-3, hår 73). Nokre av markørane i dette håret stemmer med ein av dei andre kandidatane, kalla rusmisbrukaren, og han kan då ikkje utelukkast som opphav til dette håret, sjølv om det er fleire millionar i Europa som vil ha same resultat på desse markørane.
I trusa til Birgitte, var det funne eit lyst hår på 4 cm (A-12-2, hår 37), som ved analyse har gitt eit blandingsresultat av ein person som kan vere Birgitte, og ein annan. Eit anna hår som vart funne på underlaget som trusa vart undersøkt på, var A-14/A-12, hår 1. Dette var 4 cm og mørkt. Det er ikkje klart om det siste håret kan ha kome til ved undersøkinga på Kripos, med det er ikkje identifisert.
Det er også funne andre hår, som ikkje er identifiserte, mellom anna eit hår på underlag for strømpebukse/truse, som kan vere frå ein kriminalteknikar eller laborant, og eit hår på genseren som kan vere frå ein annan kriminalteknikar. Eit hår på jakkehetta og eit hår på halskjede, har på ulike tidspunkt blitt vurdert til å ikkje kunne vere frå Birgitte, og på eit seinare tidspunkt til å likevel kunne vere frå henne.
Dei håra som ikkje stammar frå Birgitte, er frå ulike personar, men tiltalte kan utelukkast som opphav til alle håra.
5.4 Vidare analyser ved GMI, og om mannleg bidrag i A-12-F stammar frå tiltalte
Ekstraktene vart mengdebestemt på ny for DNA hos GMI. I prøve A-20 som var skrapa frå under neglene, var total mengde humant DNA 0,2621 nanogram per microliter, men ikkje noko av mannleg opphav. Denne prøven ga heller ikkje noko tolkbart resultat for at materialet stamma frå Birgitte. Ved kvantifiseringa ved OUS, vart det som nemnt funne
Side:20
små mengder mannleg DNA, men som ikkje ga noko Y-resultat. Ekstraktet er no oppbrukt, og kan ikkje analyserast vidare.
I prøven A-12-F fann GMI at det var 0.815 nanogram humant DNA per microliter, der det vesentlege bidraget stemte med Birgitte, og eit lite mannleg bidrag stemte med Y-profilen som tiltalte har. Ved elektroforese, som er same metode som OUS hadde nytta, vart det oppnådd resultat for 25 av 27 brukte Y-markørar, og desse stemte med tiltalte sin Y-profil. Ved ein annan metode (MPS), vart det påvist 10 av 25 Y-markørar, samt ytterlegare fire, som ga eit svakare resultat enn terskelverdien som GMI opererte med. I følgje Walter Parson ved GMI, var årsaka til at det ikkje vart resultat på fleire markørar ved MPS, at det var svært lite ekstrakt igjen. Det var delvis ulike markørar som vart testa ved dei to metodane, men sett i samanheng vart det testa for 31 markørar, og 29 av desse stemde med tiltalte, sjølv om fire var under terskelverdi. Det vart ikkje påvist nokon markørar som ikkje stemde med tiltalte. Når resultata vart sett i samanheng, konkluderte GMI med at profilen i A-12-F samsvarte med profilen til tiltalte. Dei rettsoppnemnde sakkunnige i rettsgenetikk var samde i dette, og den rettsmedisinske kommisjon har ikkje hatt merknader til erklæringane frå Parson, og dei rettsoppnemnde sakkunnige.
Som nemnt er ein Y-profil ikkje identifiserande, og andre i same farsslekt vil ha lik profil om det ikkje har skjedd mutasjonar. I denne saka har politiet, med hjelp frå profesjonelle slektsforskarar, kartlagt tiltalte si farsslekt så langt tilbake som det finst pålitelege skriftlege kjelder. Det vart teke utgangspunkt i Esten Olsen Vargåen, fødd i 1714, som var tiltalte sin forfar i direkte farslinje sju generasjonar tilbake. Han budde på Tolga i Østerdalen, og store delar av den mannlege etterslekta er etterkommarar av menn som utvandra til USA på slutten av 1800-talet. I 1995 var det 170 menn i live, som då var over 15 år, og nedstamma i direkte farslinje frå Esten Vargåen. Av desse var 64 busett i Noreg. Desse tala har ikkje absolutt positivt og negativt truverd, sidan ein son, verken i tidlegare tider eller i dag, treng å vere biologisk son til den som er registrert som far. Av dei 64 som var busett i Noreg, var det berre tiltalte sin farfar, tiltalte sin far, tiltalte sine to brør og farfarens bror, som hadde kjente knytingar til Karmøy. Farfaren var død før mai 1995, medan farfarens bror då var 80 år. Elles budde dei næraste slektningane i Bergen, og dei ulike delane av slekta hadde ikkje kontakt med kvarandre.
Etter at tiltalte var arrestert i september 2021, kunne etterforskinga skje opent. Mannlege slektningar ga referanseprøve, og slektningar vart avhøyrde om sitt kjennskap til slekt, om besøk av slekt busett i utlandet, og om eventuelt kjennskap til «uekte» barn. Tiltalte sin far var då død, men DNA frå han vart sikra frå gjenstandar som barbersaker og høyreapparat. Desse analyseresultata viste at tiltalte har ein mutasjon på Y-markøren DYS576 som hans far, brør og alle andre i farsslekta som har gitt referanseprøve, ikkje har. Om det ikkje hadde vore for denne mutasjonen, hadde 24 personar hatt påvist lik Y-profil som tiltalte, men på grunn av mutasjonen på DYS576, er det ingen. Alle dei andre som er testa er dermed utelukka som opphav til funnet i A-12-F. Dei 15 referanseprøvene som er gitt av
Side:21
dei fjernaste slektningane, har i tillegg 1 eller 2 mutasjonar på andre markørar som skil dei frå tiltalte og frå prøven A-12-F. Ein av tiltalte sine brør har også ein mutasjon på ein annan markør.
Dersom andre enn dei slektningane som er identifiserte og har gitt referanseprøve, skal kunne ha lik Y-profil som den som er funne i prøven A-12-F, vil det eine alternativet vere ein ukjent son eller soneson i nær slekt, som i tillegg har hatt same mutasjon på DYS576 som tiltalte. Det er ingen haldepunkt for at tiltalte sin farfar, grandonkel eller far hadde søner som ein ikkje kjenner til, og når desse i tillegg må ha hatt same mutasjon på DYS576, ein mutasjon som ingen andre som er testa har, blir dette berre teoretisk.
Teoretisk kan også mannlege slektslinjer, der felles stamfar ligg mykje lenger tilbake enn 1700-talet, ha likt Y-DNA ved at dei same mutasjonar har skjedd i andre slektslinjer, og dermed kan vere eit alternativt opphav til det Y-DNA som vart funne i prøven A-12-F. Slike personar kan i tilfelle vere kor som helst i verda, men mest truleg i Nord-Europa eller USA. Sakkunnig vitne Mikkel Meyer Andersen har gjort statistiske utrekningar for å vurdere kor mange menn i verda som teoretisk kan ha lik profil som tiltalte. Denne vurderinga tek utgangspunkt i kva mutasjonsrate dei ulike Y-markørane har. Ved ein profil med 26 markørar (Y26) vil det i 99 % av tilfella vere 79 eller færre menn med lik Y-profil i verden, og ved Y30 vil talet vere 67 eller færre. Når ein legg inn den føresetnad at tiltalte har ein annan profil enn sin eigen far, og sjølv ikkje har nokon son, vil talet vere 18 eller færre. Når ein då også tek omsyn til at det er størst sjanse for å finne slike like profilar mellom dei som er i nærast slekt, som altså er testa, og at det må ha vore geografisk og praktisk mogleg for den eller dei med lik Y-profil å vere opphav til den Y-profil som er funne i A-12-F, blir det etter retten sitt syn berre teoretisk at nokon andre enn tiltalte er opphav.
GMI gjorde også mtDNA analyser av A-12-F, for om mogeleg finne ut om der var bidrag frå andre enn Birgitte. Ved denne testinga var det som venta ein kraftig majoritetskomponent som samsvarte med Birgitte sin mtDNA-profil. I tillegg vart det påvist ei lita mengde mtDNA-kjenneteikn, som ga svært låge resultat som samsvarte med referanseprøve frå tiltalte. Analyseresultata tyda vidare på at det i prøven også var eit ytterlegare opphav, det vil seie frå nokon andre enn fornærma og tiltalte. Etter retten sitt syn er mtDNA-resultata frå andre enn Birgitte i prøven A-12-F, så svake og usikre at dei ikkje kunne vere ein del av bevisbildet for skuld. Dersom prøven inneheldt mtDNA som underbygger at opphavet til Y-profilen i A-12-F har ei anna morslinje enn tiltalte, ville det sjølvsagt vere sentralt å legge beviset fram som eit moment til tiltalte sin gunst. Undersøkingsmetoden var heller ikkje godkjent på det tidspunktet undersøkinga var utførd, men har blitt godkjend i ettertid. På direkte spørsmål frå rettens leiar, stadfesta statsadvokat Grande i lagmannsretten at siktemålet med denne del av forklaringa til Walter Parson ikkje var å nytte dette resultatet som eit bevis for skuld, men trass dette blir resultat både i innleiingsforedraget punkt 17.2.2.5 og i prosedyren (disposisjonen side 17-18) i
Side:22
omfattande grad nytta som bevis for skuld. Lagmannsretten finn at slik bevisføring er uheldig, men sidan lagmannsretten uansett har kome til at Y-profilen i A-12-F kjem frå tiltalte, utan å måtte legge vekt på mtDNA, har dette ingen betyding for lagmannsretten si vurdering av dette spørsmålet.
5.5 Nye prøver frå strømpebuksa i 2023
Som nemnt tidlegare var det avtrykk i blod i området ved fornærma sitt venstre kne. Det vart ikkje funne kapillærlinjer i desse avtrykka, men av utsjånad kunne dei svare til handavtrykk. Utklippet A-12.1a vart i 1995 sikra frå blodflekk på strømpebuksa i dette området, og dette viser på bildet nedanfor.
Ved dei ulike undersøkingar opp gjennom meir enn 25 år, med tilhøyrande opp- og nedpakking, samt «tapelifting», har skitt og smuss gradvis falle av. Ved behandlinga i tingretten påpeikte forsvararane at det på nyare bilde var kome til syne noko som såg ut som handavtrykk på strømpebuksa. Dei meinte at dette kunne vere avsett av ein gjerningsperson, og sette fram nye krav om undersøking i støtteskriv til anken. Påtalemakta motsette seg dette i anketilsvaret, og meinte at strømpebuksa var godt nok undersøkt.
Lagmannsretten er einig i at det ser ut til å vere to avtrykk på strømpebuksa, som kan sjå ut til å vere avsett av ei hand. På første bildet nedanfor er det nedste avtrykket ringa inn med raud strek, medan utklippet A-12.1a (som vart sikra i 1995), ser ut til å ha vore frå handflata i det øvste avtrykket, eller tommelen til det nedste. Det øvste avtrykket er markert med piler mot det som kan vere merke etter fingre. Begge desse avtrykka kan skimtast på bilda frå obduksjonen, og det er særleg strekane som kan vere avtrykk etter fingre, som er tydelege. På bildet av strømpebuksa nedanfor er det tydlegare at det er tale om handavtrykk, og partane er einige om dette. For området lenger opp på låret såg det på bilda frå obduksjonen og frå funnstaden, også ut til å vere noko blod, men utan at det har utsjånad som handavtrykk.
Side:23
Partane vart under saksførebuinga for lagmannsretten, einige om at det skulle gjerast nye undersøkingar, utan at det var nødvendig å sette fram krav om dette for retten. Dette blei utført ved NFI i Nederland, der strømpebuksa framleis var lagra etter undersøkingane i 2021.
Det aktuelle området på strømpebuksa vart delt opp i totalt 65 utklipp (62 frå framsida og 3 frå knehasen), som vart analysert kvar for seg. Nummereringa startar på #17 sidan NFI alt hadde teke 16 prøver ved undersøkingane i 2021. Dei områda der det var synleg blod, er markert med rødt, mens områda utan synleg blod er markert med grønt på bildet nedanfor. Det vart laga ekstrakt og gjort kvantifisering av DNA. På bildet nedanfor ligg utklippet A-12.1a inne i område #72, medan utklipp som NFI gjorde i 2021 er det skraverte området inne i #68.
Ved samanlikning av dei to bilda, og med tidlegare utklipp som referansepunkt, legg lagmannsretten til grunn at området for dei to handavtrykka strekk seg så langt opp på låret som til og med område #49. Dei områda som ligg lenger oppe på låret enn dette, ligg dermed utanfor området for dei to handavtrykka, mellom anna #55, sjølv om det også der var område med blod.
Ein delvis autosomal DNA-profil frå Birgitte, vart funnen i alle 65 prøvene, noko som er foreinleg med at ho hadde strømpebuksa på seg. Dette kan stamme dels frå hennar hudceller og dels frå hennar blod. Ved kvantifisering for mannleg DNA, la NFI til grunn at dersom denne var lik eller meir enn 0,001 nanogram per microliter, eller at det var indikasjonar på mannleg DNA ved testing med ein metode som heiter PPF6C DNA electropherograms, så var det grunnlag for vidare undersøking. I ni av dei 65 prøvene var
Side:24
det nok mannleg DNA til å fylle eit av desse to krava. Det var likevel svært små mengder med DNA, berre nokre få celler per analyse. Åtte av dei ni områda med mannleg DNA, var markert som grøne på bildet, og var dermed utan synleg blod (prøvane ##67, 70, 72, 75, 76, 78, 80 og 81) medan #55 inneheldt blod. Det kan likevel vere blod også på grøne område, sjølv om dette ikkje var synleg. Ingen av dei områda med synleg blod i områda med dei to handavtrykka, inneheldt mannleg DNA etter dei kriteria om er nemnde ovanfor.
Prøvene vart analyserte kvar for seg for 23 ulike Y-markørar (PPY23). Sidan det er svært små mengder DNA, og det kan vere tale om epitel som har vore på strømpebuksa i meir enn 28 år, og dermed gradvis vorte brote ned, varierer det kor mange markørar det vart oppnådd resultat for. I fleire av prøvene, vart det for ein eller fleire markørar, fleire resultat på same markør, noko som viser at det er DNA frå fleire menn. For å redusere faren for tilfeldige feil, som ikkje er reelle, såkalla artefakter, må same resultat kome fram ved to ulike analyser. Resultat som berre kjem fram ein gong, blir dermed sett bort frå.
Arnoud Kal ved NFI har i lagmannsretten gjennomgått resultata prøve for prøve. I fleire av prøvene er det fleire resultat for same markør, slik at prøven må innehalde DNA frå fleire menn. Lagmannsretten har for sin del også valt å sjå dei ni prøvane i samanheng, men sortert etter markør. Dette vil gje eit betre bilde av kor mange menn det er DNA frå på strømpebuksa til Birgitte, enn den enkelte prøve isolert.
For markøren DYS 576 har tiltalte 19 allel, som er påvist i alle ni prøvene, men i ein eller fleire av prøvene, ##67, 75, 80 og 81, er også 16, 17 og/eller 18 allel påvist, noko som må stamme frå minst tre menn som ikkje kan vere tiltalte. Markøren DYS 570 er påvist i 8 av dei 9 prøvane, og også for denne er det DNA frå minst fire ulike menn. Tiltalte har 19 allel, medan det er også påvist 17, 18 og/eller 20 allel i prøvene ##78, 80 og 81. For tre markørar
Side:25
(DYS 389I, DYS 481 og DYS 393), er det påvist bidrag frå minst tre menn og for ytterlegare sju markørar er det påvist DNA frå minst to menn. Samla sett er det for 12 av dei 23 markørane dermed påvist DNA frå ulike menn, og dette stammar frå minst fire ulike menn. For to av markørane er det ikkje oppnådd resultat for nokon (DYS389II og DYS19). I prøve #70 er det berre to markørar som stemmer med tiltalte, mens det for to av markørane i den prøven, DYS389I og DYS391, berre er resultat frå ein eller to andre menn, nemleg 13 allel (mens tiltalte har 12) og 11 allel (mens tiltalte har 10). Ingen av dei mennene som har gjeve referanseprøve, har i følgje Kal si forklaring, slike verdiar på ein eller begge av desse markørane.
Når det gjeld prøvene vurdert isolert, er den einaste prøven Arnoud Kal meiner kan knytast til tiltalte, prøven #55. I denne prøven samsvarar 12 markørar med tiltalte, og det er ikkje innslag av DNA som ikkje kan stamme frå tiltalte. Under føresetnad at det mannlege bidrag i prøven #55 stammar frå berre ein mann, har Kal konkludert med at det er langt meir truleg at dette kjem frå tiltalte, enn frå nokon andre. Men dette er som sagt under føresetnad at det er ein og same mann som er opphav til alt Y-DNA i denne prøven. Etter lagmannsretten sitt syn, kan dette ikkje leggast til grunn i ein situasjon der det i mange prøver frå låret, er DNA frå ulike menn. Det vil då kunne vere tilfeldig om ei blanding blir avdekka, eller ikkje. Så lenge ein ikkje veit kven desse minst tre andre mennene er og kva Y-profil dei har, så kan ein heller ikkje vite i kva grad dei har lik verdi som tiltalte på nokon av dei 12 markørane i #55 som ga resultat. Sjølv om to av referanseprøvene, som kan ha bidratt til blandingsprofilen #67, ikkje kan vere opphav til #55, endrar det ikkje lagmannsretten si vurdering av #55 isolert. Om dei ulike funna av Y-DNA på strømpebuksa blir vurdert samla, kan denne vurdering derimot bli annleis, og dette vil lagmannsretten vurdere som eit av fleire tema i neste punkt.
5.6 Samla vurdering av kva som kan sluttast frå dei biologiske spora
Under dette punktet vil lagmannsretten vurdere kva som kan sluttast av dei biologiske spora sett i samanheng. Ved denne vurderinga blir alle andre moment enn dei biologiske spora, haldne utanfor. Ei samla vurdering, der også alle andre moment blir tatt med i vurderinga, vil bli gjort i dommen punkt 7.
Ovanfor har lagmannsretten funne bevist at det er DNA frå tiltalte i prøven A-12-F, men at det isolert sett ikkje er bevist at det er DNA frå tiltalte i #55. Når funn over venstre kne blir sett i samanheng med A-12-F, og med kunnskap om at strømpebuksa var rulla/drege ned slik at området der A-12-F vart sikra, kan ha vore i kontakt med området der #55 vart sikra, talar derimot mykje for at det er tiltalte sitt DNA som er funne også i #55. Strømpebuksa var samanrulla og fuktig på anklane til Birgitte i nesten eitt og eit halv døgn, før den vart teken av under obduksjon og deretter tørka og strukke ut. At ein blodflekk på låret kan smitte over til, eller trekke inn i, området nedanfor linninga i ein slik situasjon, er ikkje berre mogleg, men framstår til og med som sannsynleg. For tiltalte vil det i dette
Side:26
perspektivet også vere det gunstigaste at det er hans DNA som er i #55, fordi det då er påvist ein mogleg kjelde for A-12-F. Det vil klart vere mindre gjerningsrelevant om tiltalte sitt Y-DNA berre var på låret før strømpebuksa vart rulla ned, enn om det også har skjedd ei separat avsetting av DNA der A-12-F vart sikra. Både Bente Mevåg og Jonathan Whitaker har forklart at den eine flekken kan ha smitta over frå den andre, så lenge det faktisk er blod frå Birgitte i begge flekkane. Det er som lagmannsretten gjorde greie for ovanfor, usikkert om det var blod i A-12-F, men påtalemakta har prosedert på at det både er blod frå Birgitte, og Y-DNA frå tiltalte, i begge flekkane. Sidan det vil vere til tiltalte sin gunst at #55 har smitta over til A-12-F, og dette ikkje kan utelukkast, legg lagmannsretten til grunn at det også var blod i A-12-F.
Det at det er funne færre markørar i #55 enn i A-12-F, er etter lagmannsretten sitt syn ikkje noko avgjerande moment som taler mot slik innbyrdes oversmitte. A-12-F vart sikra i 1996, og DNA i denne har etter det tidspunkt ikkje blitt brote ned, mens området på låret først vart sikra i 2023. At det var skitt/grus på låret før strømpebuksa vart drege ned, er heller ikkje til hinder for at ein våt flekk kan smitte over, slik kst. statsadvokat Thomseth ga uttrykk for då dette var eit tema under Bente Mevåg si forklaring. Vi veit heller ingen ting om det også var skitt i A-12-F.
Påtalemakta har vidare prosedert på at blodflekkane med Y-DNA frå tiltalte, er sett av ved at tiltalte har hatt blod frå Birgitte på hendene sine då han drog ned strømpebuksa. Når ein berre vurderer dei biologiske spora isolert, er dette etter lagmannsretten sitt syn ein spekulasjon. At DNA kan ha blitt sett av på denne måten, betyr ikkje at det er bevist. Det ligg her føre ein klar alternativ mekanisme, som ikkje kan utelukkast, nemleg at A-12-F har smitta over frå flekken på låret. Sjølv om ein gjerningsperson høgst truleg har fått blod på seg under drapet, ikkje minst blodsprut, er det ikkje sikkert at denne personen har teke direkte på dei blodige områda, og fått bloddekka hender. Det var ikkje mannleg DNA i dei to handavtrykka på låra, det var heller ikkje funne andre blodflekkar i området ved linninga, eller i området på leggane der det var naturleg å holde ved slep. Vidare var det heller ingen andre blodflekker med mannleg DNA enn #55 og A-12-F. Dette ville ha vore naturleg om gjerningspersonen skal ha sett av handavtrykka på låret, drege ned strømpebuksa med blodige hender, og deretter tatt tak om anklane ved slep. Om gjerningspersonen hadde blodige hender, ville det også vere naturleg at det hadde kome blodavsettingar der denne tok på Birgitte sitt underliv. Heller ikkje slike blodavsettingar er påvist. Når det ikkje kan utelukkast at #55 har smitta over til A-12-F då strømpebuksa var rulla ned, har det sjølvsagt heller ikkje noko å seie at området der A-12-F var sikra, var godt skjult av ein lang kjole før strømpebuksa var rulla ned.
Utan at det har noko avgjerande vekt, ser lagmannsretten ikkje vekk frå at dei blodige handavtrykka på venstre lår, kan vere etter Birgitte sjølv. Ho hadde blodige hender, og hadde då tydelegvis klart å ta seg til hovudet, etter at ho hadde fått blødande skadar, men før ho fekk den alvorlegaste skaden som førte til at ho vart bevisstlaus. Den skitne
Side:27
strømpebuksa tyder på at ho har vore i bakken på grusvegen, etter at kjolen var trekt opp, men før strømpebuksa vart dregen ned. At Birgitte i ein slik situasjon har prøvd å verge seg mot at gjerningspersonen skal kome til underlivet hennar, framstår som naturleg. Det er ikkje noko ved plasseringa av handavtrykka som tilseier at dei ikkje kan stamme frå henne, snarare tvert imot. Ein gjerningsperson kan sjølvsagt ha hatt hanskar, og dette kan i så fall forklare at det ikkje er funne anna mannleg DNA i området rundt linninga enn A-12-F. Det same gjeld der det var naturleg å halde ved slep. Men sjølv om gjerningspersonen sette av blodige handavtrykk med hanskar på hendene, ville det vere naturleg at det kom blod også andre stadar som ein tok på med hanskane, og det er ikkje påvist.
Dersom den einaste plassen det var DNA frå tiltalte før strømpebuksa vart drege ned, var på låret ved #55, må bevisvurderinga av skuld måtte ta utgangspunkt i dette. Funnet i seg sjølv, seier ingen ting om DNA frå tiltalte kom på låret til Birgitte under drapet, eller om det var der frå før. Spørsmålet om mogleg oversmitte før drapet, vil vere ein sentral del av den samla drøftinga i punkt 7. Her vil lagmannsretten berre trekke fram at dei DNA-funna som er gjort, særleg i 2023, viser at DNA kan finnast igjen i lang tid etter at det er sett av, også på område der det ikkje ser ut til å vere blod.
På strømpebuksa var det dessutan DNA frå minst tre andre menn i same området som det var DNA frå tiltalte, og det vart funne hår frå minst fem andre personar som ein ikkje veit kven er. To av desse håra var på innsida av Birgitte si høgre hand, og eitt på utsida av venstre hand. Når ein berre vurderer dei biologiske spora isolert, er det ikkje mogleg å avgjere kva spor som er gjerningsrelevant og stammar frå gjerningspersonen, og kva spor som ikkje har noko med drapet å gjere. Dette har etter lagmannsretten si vurdering også relevans for tolkinga av negative funn. Det har opp gjennom åra blitt gjort mange utklipp, og sikra mange prøver med vattpinne. Dersom tiltalte er gjerningspersonen, er det grunn til å stille seg spørsmål om kvifor han berre skulle legge igjen DNA på låret, men ikkje rundt linninga og heller ikkje der det truleg vart halde ved slep. Sjølv om det ikkje er slik at ein nødvendigvis treng å legge igjen DNA der ein har vore i fysisk kontakt, vil likevel slike negative funn kunne vere relevante i ei samla vurdering av spora.
Om funnet av DNA frå tiltalte, likevel er tilstrekkeleg bevis for skuld, når det blir sett i samanheng med andre bevis, vil lagmannsretten drøfte under punkt 7.
6. Om tiltalte, hans forklaringar og hans livssituasjon før og etter drapet
Etterforskinga i saka vart som nemnt først retta mot tiltalte våren 2019, om lag 24 år etter drapet. Før dette hadde tiltalte, i ulike tidsperiodar, vore ein av fleire personar som politiet hadde vurdert som interessant å undersøkje nærare. Årsaka til det første avhøyret synes å vere at hans straffehistorikk hadde ført til at det var levert nokre tips til politiet i mai 1995. Dette var tips 10. mai 1995 frå psykolog [H-kvinne], om noko ho hadde meldt som drapsforsøk
Side:28
i 1990. Denne saka kjem retten tilbake til nedanfor. I mai 1995 kom det også tips frå to polititenestepersonar om tiltalte sin straffehistorikk og/eller at tiltalte hadde førarkort. Desse tre tipsa vart ikkje følgt opp før tiltalte var inne til eit kort avhøyr i desember 1995. I dette avhøyret kom det fram at han var åleine i bil i Haugesund og Karmøy den aktuelle dagen, og at det dermed ikkje låg føre noko alibi for denne perioden. På denne tida var framleis teorien om at gjerningspersonen hadde langt lyst hår, førande for etterforskinga, og det kan ha hatt noko å seie for at avhøyret ikkje blei følgt opp.
I 1996 kom det to nye tips mot tiltalte. Det første var frå polititenesteperson Mannes etter at tiltalte i mai 1996, mellom anna hadde blotta seg for jenter i Haugesund. Det andre var frå politisekretær Strømme i september 1996, om straffehistorikken.
Det at ingen kunne bekrefte kvar tiltalte hadde vore i det tidsrommet Birgitte vart drepen, og at han etter eiga forklaring var åleine i bil på Karmøy i det aktuelle tidsrommet, samt straffehistorikken, gjorde at tiltalte vart avhøyrd på ny i desember 1996. Det hadde då blitt avklart at dei lange lyse håra som politiet til då hadde trudd ikkje var Birgitte sine eigne, likevel kunne vere frå Birgitte, og fokus i etterforskinga var endra. Også under den nye etterforskinga vart tiltalte avhøyrd ein gong som vitne, i 2018, før det frå september 2021 har vore fleire siktaavhøyr.
Dei einaste opplysningane politiet har hatt om kvar tiltalte var om kvelden 5. mai og natt til 6. mai 1995, og kva han gjorde i dette tidsrommet, er det tiltalte sjølv har forklart til politiet, samt eit kontoutdrag som vart innhenta etter avhøyret i desember 1996. Sjølv om det var ei omfattande kartlegging av kva personar og kva bilar som hadde vore i Kopervik sentrum, og langs aktuelle ruter mellom Kopervik og funnstaden, kom ikkje namnet eller bilen til tiltalte fram i dette materialet. På det tidspunktet tiltalte vart innkalla til avhøyr i desember 1995, var det i følgje etterforskingsleiar Uppheim alt avhøyrt 1400 vitne i saka. Ingen av desse vitna hadde omtalt tiltalte i nokon samanheng, og det var heller ingen observasjonar av han. Sidan namnet hans ikkje hadde vore framme, hadde vitna heller ikkje blitt spurt om tiltalte.
Tiltalte hadde i det første avhøyret i desember 1995, altså om lag sju månader etter drapet, forklart at han ikkje kjende Birgitte, og at han heller ikkje kjende til at han hadde møtt henne. Om den aktuelle kvelden/natta forklarte han at han hadde vore åleine i Haugesund, at han då køyrde eigen bil, og at han kom heim til foreldra i [Hjemsted] omkring klokka 02.30. Denne forklaringa innebar dermed at han passerte åleine i bil gjennom Kopervikområdet omkring klokka 02.00. Han resonnerte seg likevel fram til både kva tidspunkt han reiste heimanfrå, kor tid han var heime igjen, og kva han hadde gjort på i Haugesund. Han opplyste då at han hadde køyrt heimanfrå ca. kl. 21. Dei einaste detaljane som tiltalte synes å vere sikker på, og som også er gjentatt i seinare avhøyr, var at han hadde teke med to kvinner som haika, delar av vegen til Haugesund. Han ga ein detaljert omtale av desse to damene, men frå dei gjekk av i Haugesund, som i tilfelle kan ha vore
Side:29
rundt kl. 21.30, til han var heime igjen på natta, var han åleine. Han har forklart at han då anten var på kino eller bowling i Haugesund, og køyrde elles rundt i Haugesundsområdet. Han kunne ikkje gje noko meir detaljert forklaring om kva han gjorde denne kvelden/natta.
Tiltalte har i alle avhøyr, og i retten, nekta for å ha vore i Kopervik den kvelden/natta Birgitte forsvann. Dette blir dels grunngjeve med at han på denne tida hadde for vane å vere åleine i Haugesund i helgane, og dels med at han enno ikkje hadde starta med å vere sjåfør for, og venn med, dei såkalla Åkrajentene. Både i avhøyra i desember 1995 og desember 1996, ga tiltalte uttrykk for at han frå sommaren 1995 hadde køyrt rundt på desse jentene, og at dei alltid drog til Kopervik i helgane.
Fleire av dei nemnde Åkrajentene ([I-kvinne] og [J-kvinne]) hadde vore i Kopervik sentrum den aktuelle kvelden i mai 1995, men sat då delar av tida på i ein van som var eigd av [F-mann]. Etter at tiltalte hadde forklart seg på ny i desember 1996, vart også tre av Åkrajentene avhøyrde om sin kontakt med tiltalte. [I-kvinne] forklarte då at ho første gongen møtte tiltalte på Esso Avaldsnes, noko som stemmer med det tiltalte hadde forklart. [I-kvinne] stadfesta også at tiltalte var sjåføren deira ein periode, men er usikker på når dette var. I avhøyret meinte ho at dette var fleire månader før 5. mai 1995. Ho kunne samtidig opplyse at ho ikkje hadde sett tiltalte i Kopervik 5. mai 1995, og meinte ho ville ha huska han om ho hadde treft han. Også [J-kvinne] forklarte at tiltalte hadde fungert som ein taxi for dei. Då ho vart spurt om tiltalte i desember 1996, meinte ho at kontakten var før mai 1995, og grunngav dette med at ho då var saman med [F-mann], og dermed ikkje hadde behov for transport. Men ho opplyste også at tiltalte hadde mobiltelefon, og at dei nokre gonger ringte etter han når dei hadde behov for transport. Heller ikkje [J-kvinne] kunne huske å ha sett tiltalte i Kopervik 5. mai 1995. I avhøyr i januar 1997 fortalte også [K-kvinne] at det var «rundt mai 1995» at kontakten med tiltalte tok slutt, truleg fordi ho og dei andre kom i kontakt med andre gutar som hadde førarkort. Ytterlegare undersøkingar rundt tiltalte blei ikkje utført den gongen, sidan politiet i løpet av januar 1997 retta alt fokus mot Birgitte sin fetter.
I mai 1995 var tiltalte 24 år, og var tilsett i Haugaland betong. I tida kring drapet arbeidde han i Haugesund sentrum, like ved hotell Maritim. Han hadde fått førarkort for bil i mars 1994, og hadde kort tid etter overteke faren sin Opel Ascona. Denne bilen var grøn metallic på farge og hadde kjennemerke SC 50641. Tiltalte drakk ikkje alkohol, og nytta heller ikkje andre rusmiddel. Han hadde i ein periode på ca. eitt år vore sambuar med [I-kvinne], som var ca. fem år yngre. Dei hadde budd på fastlandsdelen av Karmøy, like sør for Haugesund. Dette forholdet vart avslutta i januar 1994, og tiltalte budde åleine i leilegheita fram til han i februar 1995 vart kasta ut, etter at husverten oppdaga at tiltalte hadde tjuvkopla seg på telefonlinja. Tiltalte flytte då tilbake til barndomsheimen i [Hjemsted], og budde i same hus som foreldra og ein bror. Frå første avhøyr etter at tiltalte var arrestert i september 2021, har han forklart at mora som regel var vaken når han kom heim og snakka til han, sjølv om ho hadde lagt seg.
Side:30
Mor til tiltalte, [M-kvinne], vart oppsøkt av politiet den dagen tiltalte vart arrestert, 1. september 2021, og er avhøyrd i eit tilrettelagt avhøyr 9. september 2021. I 2018 ynskte ho ikkje å forklare seg, og viste då til at ho ikkje hadde noko å bidra med, at ho ikkje huska noko frå den tida, og at verken ho eller andre i familien hadde noko med drapssaka å gjere.
Om hennar reaksjon 1. september 2021, er det opplysningar i ein rapport som polititenesteperson Fjeldheim skreiv, etter at ho hadde kome heim til [M-kvinne] for å hente henne til avhøyr. Det var då alt fleire andre politifolk på staden, som utførte ransaking. Mora var fortvila, gret og var livredd for at noko var gale. Ho ville ikkje vere med til noko avhøyr. Først etter fleire timar fekk mora vite kvifor sonen var arrestert, og hennar spontane reaksjon og utsegn då, er nedskrive slik i rapporten:
Umiddelbart etter at hun fikk vite at [A-mann] var pågrepet og siktet for drap, sa hun "åh, er det den saken, men det har ikke han gjort". Hun fortsatte med å fortelle uoppfordret at hun husket godt den kvelden. Hun hadde lagt seg, men stått opp igjen. Hun sto i kjøkkenvinduet og så ut vinduet. På et tidspunkt så hun at [A-mann] kom hjem, og hun tenkte at det var godt å se at han kom hjem. Hun sto i vinduet og så at han gikk ut av bilen og inn kjellerdøren. [A-mann] bodde i kjelleren da den hendelsen skjedde. Hun sa også at dersom han hadde drept noen, så burde det ha vist på klærne hans. Hun sa at det viste ingenting på klærne hans, og at "det var jo ikke noe der".
Hun satt på kjøkkenet da hun fortalte dette til undertegnede. Hun viste ut vinduet at [A-mann] kom hjem med bilen, og pekte på hvor han hadde gått. Hun viste at [A-mann] gikk ut av bilen og bort til inngangsdøren som fører inn til kjelleren.
Det går vidare fram av same rapporten, og av det tilrettelagte avhøyret, at [M-kvinne] fleire gonger gjentok at sonen ikkje har gjort dette, at han kom heim, og at ho ikkje hadde sett noko på kleda til sonen, sjølv om det var ho som vaska dei.
Ut frå innhaldet i det [M-kvinne] har forklart, kan det synast noko uklart om det er sonens retur natt til laurdag, eller natt til søndag, ho huskar å ha sett. Dei har heller ikkje hatt direkte kontakt, og ho har berre sett gjennom eit vindauge at han gjekk inn i huset. Hennar forklaring stadfestar likevel tiltalte si forklaring om at mora hadde for vane å følgje med. Etter lagmannsretten sitt syn er det heller ikkje noko merkeleg om ho, som andre foreldre, i tida etter drapet var observant, i alle fall fram til politiet gjekk ut med opplysningar om at gjerningspersonen hadde langt lyst hår, og at ho også kan huske dette i ettertid. Hennar opplysningar om klesvask og undersøking av klede, vil då kunne vere relevante. Det er sjølvsagt fullt mogleg at dei kleda som tiltalte hadde på seg denne kvelden, i staden blei kasta utan at ho fekk det med seg. Ho har likevel ikkje oppdaga noko mistenkeleg. [M-kvinne] vil kunne ha grunn til å verne sonen og forklare seg urett. Etter lagmannsretten sitt syn er det likevel ikkje noko som tyder på at dette skal vere noko instruert forklaring eller ei løgn. Politiet hadde venta at ho skulle bryte saman då dei skulle informere henne om at det var drapet på Birgitte sonen var arrestert for, og i staden vart ho
Side:31
nærmast letta og utbraut spontant det som er sitert ovanfor. Hennar forklaring kan heller ikkje avskrivast som utslag av demens, slik påtalemakta synes å meine. Kva vekt forklaringa til [M-kvinne] skal få i den samla bevisvurderinga, kjem lagmannsretten tilbake til under punkt 7.
Tiltalte hadde vidare ikkje noko nettverk og var einsam på denne tida. Han hadde ein kamerat, som han braut kontakten med rundt sommaren 1995. I følgje tiltalte drakk denne kameraten mykje i helgane, og dei var av den grunn ikkje saman då. Mykje av tiltalte sitt sosiale liv ser ut å vere knytt til at han var sjåfør for yngre jenter. Han tok også opp haikarar, sjølv om han huskar lite konkret om haiking. På kontoutdrag som vart henta inn etter avhøyret i desember 1996, gjekk det fram at han tok ut kr 500 torsdag 4. mai 1995, og kr 2000 laurdag 6. mai 1995. Det siste av desse uttaka var kl. 12.55 i Haugesund. Deretter var det ikkje fleire uttak før 13. mai. Kortet var ikkje brukt fredag 5. mai. Desse uttaka skilde seg ikkje ut frå det som var vanleg bruksmønster for tiltalte. Andre elektroniske spor som kan styrke eller svekke forklaringa til tiltalte, finst ikkje. Etter det tiltalte opplyste i avhøyr, fekk han først mobiltelefon i juni 1995, og det ligg ikkje føre andre opplysningar som tilseier at dette ikkje skulle vere korrekt.
Tiltalte hadde ein viss historikk frå før mai 1995, og dette var også grunnen til at det kom inn nokre tips om han. Også i åra etter drapet, har tiltalte gjort seg skuldig i straffbare handlingar. I påtalemakta si bevisføring er det lagt stor vekt på denne historikken, og argumentert med at tiltalte har hatt eit modus som viser at han kunne ha vore i stand til å utføre drapet. Lagmannsretten vil gjere si vurdering av dette under den samla vurderinga seinare, men i denne samanheng blir det gitt ei oversikt over denne historikken.
Då tiltalte var 15 år, i 1986, gjekk tiltalte til angrep på ei vaksen kvinne og slo henne fleire gonger med ei sykkelpumpe. Denne kvinna, [G-Kvinne], som også forklarte seg for lagmannsretten, ga ei forklaring til politiet same dag, 30. mai 1986. Det går fram av denne politiforklaringa, som er den mest tidsnære forklaringa, at angrepet skjedde utan forvarsel og at han vrengte jakka hennar over hovudet hennar, og slo 7-8 harde slag med sykkelpumpa. Då ho klarte å få vekk jakka, tok ho tak i tiltalte og lurte på kva han dreiv på med. Då hadde han rygga vekk frå henne, sagt «Ok, ok», og det virka for henne som om han «våknet». Det såg ikkje ut til å vere nokon grunn til dette angrepet, men han stilte henne seksuelt lada spørsmål då angrepet var avslutta. I politiavhøyret vurderte kvinna dette med jakka over hovudet, som noko som vart gjort for at skrika hennar ikkje skulle høyrast, sjølv om ho først trudde han ville kvele henne. Etter dette fekk tiltalte kallenamnet «Pumpe-Johny» i lokalmiljøet. Før og etter hendinga med sykkelpumpa, hadde tiltalte ei rekkje gonger stole damesko frå private heimar, og etter kvart også dametøy. Om lag to år etter sykkelpumpesaka, i februar 1988, vart han også meldt til politiet for å ha stjåle skjørt og støvlettar frå heimen til [G-Kvinne]. Ingen av desse handlingane førte til nokon strafferettsleg reaksjon, men tiltalte fekk etter kvart behandling og samtaler med psykolog våren 1990.
Side:32
I september 1990, kort tid før tiltalte fylde 20 år, hadde tiltalte oppsøkt psykologen sin, [H-kvinne], i heimen hennar. Han vart avvist då han spurte om å få onanere framfor henne. På eit tidspunkt der ho trudde at tiltalte hadde reist, fann ho han på soverommet sitt mens han sat på kne og onanerte. Etter at ho hadde late att døra til soverommet, kom han etter ei kort stund etter henne, og hadde då teke med seg ei snor som han hadde slite av frå ei joggebukse han fann på soverommet til [H-kvinne]. Ho prøvde å skubbe han vekk fleire gonger, og kjente plutseleg at tiltalte stramma snora rundt halsen hennar. Etter ei kort stund sleit snora. [H-kvinne] skreik då opp, og tiltalte sprang inn på soverommet og kledde på seg. Han sa deretter unnskyld og gjekk derifrå. [H-kvinne] meldte denne hendinga som drapsforsøk same kveld. Også for denne hendinga har lagmannsretten lagt mest vekt på den tidsnære forklaringa som [H-kvinne] ga nokre få timar etter at angrepet hadde skjedd.
I psykolog-saka vart det teke ut tiltale for forsøk på valdtekt, men etter at lagmannsretten i 1991 hadde høyrt bevisa i saka, vart det berre stilt spørsmål til juryen om kroppskrenking, jf. straffelova 1902 § 228 første ledd, og dermed verken om drapsforsøk eller forsøk på valdtekt. Dette var før to-instansreforma, slik at lagmannsretten var første og einaste instans for saker som hadde høgare øvre strammeramme enn fengsel i seks år, noko denne saka hadde sidan tiltalen gjekk ut på valdtektsforsøk. Det forholdet som dommen gjekk ut på, hadde derimot ei øvre strafferamme på fengsel i eitt år i 1990. Det er ikkje opplyst noko om at partane var ueinige om spørsmålsskriftet, og dermed denne endringa til eit langt mindre alvorleg straffebod. I domsgrunnane vart det framheva at forholdet låg nær opp til drapsforsøk, men samtidig sagt uttrykkeleg at drapshensikt ikkje var til stades. Fullbyrdingsforsett er likevel det heilt sentrale for at noko skal kunne vere eit straffbart forsøk. For denne kroppskrenkinga mot [H-kvinne], samt eit tilfelle av utuktig åtferd, der han i mars 1990 hadde onanert framfor ei nabojente som var like gammal som tiltalte, vart straffa sett til fengsel i seks månader, som var ferdig sona i varetekt. I tillegg vart han dømd til sikring i inntil tre år der alle sikringsmiddel, med unntak av plassering i institusjon, kunne nyttast.
Sikringa vart gjennomførd fram til midten av mars 1994. Tilsynsførar hjelpte i denne tida tiltalte med å få jobb i Haugaland betong, og introduserte han for aktivitetar som bowling og hundehald. I samlenotat/sluttnotat 13. april 1994 skreiv tilsynsførar:
Det har vært en meget positiv utvikling hos Johnny i tilsynstiden, og samarbeidet med arbeidsgiver og AF har vært helt eksemplarisk. Det er langt mellom denne typen tilsyn.
I tida etter valden mot [H-kvinne] i september 1990, ligg det ikkje føre opplysningar om andre straffbare forhold før tiltalte over ein periode på ca. to månader kring årskiftet 1994/95, ringte fleire gonger til ei kvinne han hadde funne i telefonkatalogen, og snakka seksualisert til henne, sjølv etter at ho hadde bede han om å slutte med dette. Han hadde 24. mars 1995 vore i politiavhøyr om denne saka, hos ein av dei polititenestepersonene som ca. seks veker
Side:33
seinare var på åstaden der Birgitte Tengs vart funnen drepen. I avhøyret erkjende tiltalte dei faktiske forhold, men ikkje straffeskuld. Han ga likevel uttrykk for at han hadde teke lærdom av dette, og at han var lei seg for å ha påført kvinna belastning. I april 1995 prøvde Kriminalomsorg i fridom (Kif) fleire gonger å få til møte med tiltalte, for å kunne lage personundersøking til bruk i retten. Det går fram at tiltalte den dagen han var kalla inn til møte, 12. april 1995, la igjen melding på telefonsvarar hos Kif om at han ikkje kunne møte då han skulle på jobb, og at med det tullet politiet stelte i stand, ville han ikkje møte utan advokat. Det vart likevel sendt tre nye innkallingar, som tiltalte ikkje svarte på. Saka vart då sendt til retten utan at personundersøking var utarbeida. I retten i august 1995 erkjente tiltalte straffeskuld, og han vart dømd til 30 dagar fengsel på vilkår og tilsyn i to år av Kriminalomsorg i fridom.
På tidspunktet for drapet var dermed situasjonen at tiltalte var dømd ein gong, om lag fire år tidlegare. Han hadde etter denne dommen gjennomførd ein vellukka sikringsperiode, fått fast jobb og fått førarkort. I januar 1994 var forholdet med [L-kvinne] avslutta, og han hadde flytta heim til foreldra ca. tre månader før drapet, og hadde ei uoppgjort straffesak for telefonsjikane.
I tida etter drapet, frå desember 1995 til 2009, har tiltalte ein lang straffehistorikk. Med unntak for ein periode i mai 1996, eit år etter drapet, er det likevel mindre alvorlege forhold. Første dom for lovbrot utført etter mai 1995, var i mars 1996. Denne omhandla gjentekne seksualiserte telefonoppkall til to kvinner rundt årskiftet 1995/96. Straffa var ei fellesstraff med dommen frå august 1995, og gjekk ut på 90 dagar fengsel, der 41 var ferdig i varetekt og resten vart gjort på vilkår og med tilsyn i to år. I mai 1996 blotta tiltalte seg mange gonger for unge jenter i Haugesund. Den siste av desse blottingane enda med at den tidlegare nemnde polititenestepersonen Mannes prøvde å stanse bilen til tiltalte, og at tiltalte då nesten køyrde han ned, og deretter køyrde hasardiøst for å kome seg vekk frå politiet. Dette enda i ein dom på fengsel i seks månader der 60 dagar var ferdig sona i varetekt og resten på vilkår. I tillegg vart han på ny dømd til sikring i form av tilsyn og oppfølging i tre år. Denne sikringstida var ferdig i september 1999. Deretter var det ikkje fleire dommar før i 2001-2005, som alle handla om ei rekke tjuveri av damesko og dameklede frå private heimar i perioden 1997-2004. Han fekk vidare ei bot i 2008 for å ha køyrt etter ei kvinne og dermed krenka hennar fred, og ei bot i 2009 for plagsame telefonoppkall og innbrot hos ein tidlegare kjærast.
Utover dette har det under ankeforhandlinga også vore mykje bevisføring om tiltalte sin veremåte og hans seksuelle preferansar. Etter lagmannsretten sitt syn, har ikkje dette nokon relevans for skuldspørsmålet, og denne bevisførselen blir av denne grunn heller ikkje attgjeve i dommen utover det som blir trekt fram under den samla vurderinga i pkt. 7.
Side:34
7. Samla vurdering av skuldspørsmålet
Om ikkje tiltalte si forklaring om at han ikkje drap Birgitte kan utelukkast, skal han frifinnast. Beviskravet inneber at retten må vere sikker på at tiltalte er skuldig, for å kunne domfelle.
Partane er som nemnt einige om at det berre er funn av DNA som kan vere fellande bevis i denne saka, og at andre bevis i tilfelle berre er støttemoment. Lagmannsretten er einig i dette.
Det er ingen bevis som knyter tiltalte til åstaden eller til Kopervik, anna enn at han etter si eiga forklaring har køyrt frå Haugesund til [Hjemsted]. Dette forklarte han seg først om i politiavhøyr sju månader etter drapet, og om hans tidsanslag då er rett, har han passert Kopervikområdet litt etter kl. 02.
DNA knyter derimot tiltalte til strømpebuksa som Birgitte hadde på seg, og då er det området på låret som er relevant, jamfør drøftinga i punkt 5.6. Ut frå DNA-funna i seg sjølv, kan det som konkludert med i punkt 5.6, ikkje leggast til grunn som bevist at tiltalte har vore i direkte kontakt med området like nedanfor linninga der A-12-F vart sikra, men at denne flekken kan ha smitta frå låret. Det ligg ikkje føre andre bevis som gir grunn til å tolke DNA-funnet på ein annan måte, enn at slik oversmitte kan ha skjedd. Verken modus eller at tiltalte var åleine i bil kan ha noko å seie for om DNA var sett av på låret eller ved linninga. Så lenge det ikkje ligg føre nokon forklaring eller andre bevis, må retten då bygge på at tiltalte sitt DNA først har kome på låret til Birgitte, uansett kva ein måtte meine om modus og manglande truverd.
DNA-funnet på strømpebuksa seier i seg sjølv ingen ting om det kom dit under drapet, var der frå før, eller har kome til etterpå. Lagmannsretten ser likevel trygt vekk frå at DNA frå tiltalte har kome dit ved kontaminering i ettertid. Området der A-12-F vart sikra, låg godt beskytta inne i bylten. Sjølv om handteringa av beslaga ikkje var i samsvar med dagens standard, er det etter lagmannsretten sitt syn heilt urealistisk at dette skal ha ført til at tiltalte sitt DNA i ettertid har blitt tilført strømpebuksa. Etter at strømpebuksa vart strekt ut, var det dessutan to stader som i tilfelle måtte ha fått tilført DNA utanfrå.
Når det gjeld spørsmålet om DNA frå tiltalte kan ha vore på låret på strømpebuksa før drapet, er dette eit meir omfattande spørsmål. Slik overføring kan i tilfelle ha skjedd både direkte, for eksempel ved at Birgitte har haika med tiltalte, og at han då til dømes har teke henne på låret, eller indirekte ved at Birgitte under ein slik haiketur har fått epitel frå tiltalte på hendene og deretter teke seg på låret. Overføringa kan også ha skjedd indirekte i andre samanhengar, ved at Birgitte har teke på stader der tiltalte har teke, eller har vore i kontakt med andre som har hatt direkte eller indirekte kontakt med tiltalte. Det kan høyrest oppkonstruert og teoretisk ut at slikt skal kunne skje, men dei analysane som blei gjort av
Side:35
strømpebuksa i 2023, viser at DNA frå tiltalte og/eller minste tre andre menn i ni prøver og frå Birgitte i alle 61 prøvene, har halde seg på strømpebuksa i meir enn 28 år. Delar av det Y-DNA som er frå andre, kan sjølvsagt skuldast kontaminering, men det er ikkje påvist.
Det at DNA kan påvisast lenge på strømpebuksa, betyr også at ein direkte eller indirekte kontakt kan ha skjedd lenge før 5. mai 1995, og vi veit ingen ting om når strømpebuksa blei kjøpt, kor ofte den blei brukt og kor tid den vart vaska. Det kan vere vanskeleg nok å gjere greie for slike moglege overføringssituasjonar siste timen, og då bortimot umogleg å finne ut av dette 28 år etterpå. I tillegg er den eine parten død og kan dermed ikkje bidra til å opplyse spørsmålet. Det er ikkje tiltalte som skal sannsynleggjere at det har vore ein slik direkte eller indirekte kontakt, som har gjort det mogleg å avsette DNA. Når påtalemakta opplyser at dei har lett og lett etter slike kontaktpunkt, og sidan dei ikkje har funne noko, legg til grunn at det er bevist at dette ikkje har skjedd, blir dette ei tilnærming som ikkje er i tråd med at det er påtalemakta som har bevisbyrda.
Etter retten sitt syn, har politi og påtalemakt si tilnærming under etterforskinga, heller ikkje hatt preg av at ein har hatt ynskje om, eller venta, å finne slike kontaktpunkt, men heller å få stadfesta at det ikkje har vore slike situasjonar som gjer direkte eller indirekte overføring mogleg. Når tiltalte seier at han huskar ein haiketur som kunne vere Birgitte, blir dette mistenkeleggjort som tilpassing. Når det kjem fram at to av vennane til [C-kvinne], som [C-kvinne] stod og snakka med då Birgitte var i gågata og ga [C-kvinne] ein klem, hadde vore på bowling i Haugesund like før, er påtalemakta mest opptatt av å bortforklare at dette kan vere ein mogleg situasjon for indirekte overføring. Det vert då framheva at det ville vere unaturleg om Birgitte hadde direkte kontakt med desse to vennane til [C-kvinne], at det ville vere unaturleg at desse jentene og tiltalte brukte same storleik på bowlingkuler, og at tiltalte i følgje si forklaring om når han reiste til Haugesund, berre kunne ha vore kort tid i bowlinglokalet før dei to jentene drog derifrå. Med ei slik tilnærming seier det seg sjølv at ein aldri vil finne noko kontaktpunkt, sjølv om det hadde vore det.
Dei elementa i tiltalte si forklaring som passar med at det ikkje har vore nokon kontakt, blir derimot ukritisk lagt til grunn som bevist. I politiavhøyret i desember 1995 kan det til dømes vere at tiltalte ikkje huskar nokon haiketur meir enn sju månader tilbake i tid, eller at han fann det tenleg å ikkje nemne noko som uansett framstod som irrelevante i desember 1995. Om han eitt år etter, i desember 1996 hadde forklart noko anna, at Birgitte hadde haika med han, reknar lagmannsretten det som ganske sannsynleg at det ville ha vore tiltalte og ikkje fetteren som hadde blitt sikta. Og endeleg, dersom tiltalte først hadde fortalt om nokon haiketur etter at han var arrestert i 2021, og var gjort kjend med DNA-funn, ville dette av påtalemakta blitt vurdert som tilpassing av forklaringa til bevisa, og tiltalte ville berre ha risikert å knytte seg til DNA-funnet, samtidig som han mista truverd.
Men uansett om ein ikkje kan kome på nokon konkret realistisk måte for overføring av DNA i forkant, så må likevel DNA-funnet vurderast i ein større samanheng. Påtalemakta
Side:36
har bygd saka på at funnet av DNA frå tiltalte er gjerningsrelevant, og ikkje kan ha kome der på andre måtar enn ved at tiltalte drap Birgitte. Samtidig legg påtalemakta til grunn at DNA frå andre ukjente menn på strømpebuksa, samt hår frå minst fem andre ukjente personar, mellom anna i hendene til Birgitte, er omstende som ein skal sjå vekk frå. Så lenge ein ikkje veit kven som er opphav til desse andre biologiske spora, er det vanskeleg for lagmannsretten å forstå korleis ei slik tilnærming skal kunne vere i tråd med ei forsvarleg bevisvurdering. Det ville klart ha styrka mistanken om det også var funne hår i Birgitte si hand som samsvarte med tiltalte sin hårfarge og mtDNA. At det ikkje er funne slike hår, er då sjølvsagt også ein relevant opplysning i ei heilskapleg vurdering. Håra, spesielt dei i hendene, har heilt frå 1995 og fram til GMI ga sin siste rapport i 2020, vore vurdert som gjerningsrelevante. Det er først når dei ikkje passer med at tiltalte er gjerningsperson, at dei blir sett vekk frå.
Alle hår og DNA-funn stammar sjølvsagt ikkje frå gjerningspersonen, men at det skal vere hår frå minst fem ukjente personar, der tre av dei er i eller på hendene Birgitte, men ingen frå tiltalte, er etter lagmannsretten sitt syn klart ein opplysning som talar til tiltalte sin gunst. Uansett kven gjerningspersonen er, så var dette siste personen som Birgitte hadde kontakt med, og om påtalemakta har rett, skal denne kontakten både ha vore i bil rett før drapet og fysisk under sjølve drapet, der Birgitte måtte kjempe for livet. Deretter har vedkommande slept Birgitte og gjennomført eit seksuelt overgrep, truleg i mørke. Om dette var tiltalte, så har han i tilfelle ikkje lagt igjen eit einaste hår, mens hår frå minst fem andre ukjente personar som i tilfelle har vore der frå før, vart verande og er funne. Vidare er funn av DNA frå tiltalte, ikkje i seg sjølv noko meir gjerningsrelevant enn DNA frå andre menn som er funne på låret. Største skilnaden mellom tiltalte og dei andre tre som har sett av DNA på låret, kan vere at det kom blod akkurat der tiltalte sitt DNA var, og at denne våte flekken smitta over til ein annan stad på strømpebuksa då den var drege ned. Ut frå funnet i seg sjølv kan ein heller ikkje vite om Y-DNA var på låret før drapet, eller kom der under drapet.
I denne vurderinga av kva DNA-spor som er relevante, og kva som ikkje er det, synes påtalemakta vidare å forutsette at gjerningspersonen må vere ein av kandidatane som ein alt har i søkelyset, og at spor frå andre ikkje er relevante med mindre dei kan stamme frå ein identifisert moduskandidat. Etter lagmannsretten sitt syn, er dette ikkje ei korrekt tilnærming.
Påtalemakta sin hypotese om at gjerningspersonen har avsett A-12-F med Birgitte sitt blod på sin finger, var ein spekulasjon og overdriven tru på kva funnet kunne bevise, også før det kom nye DNA-resultat frå andre delar av strømpebuksa i september 2023. Det var ikkje ein gong sikre bevis for at Birgitte sitt bidrag kom frå blod, jf. forklaringa frå Bente Mevåg. A-12-F gav i seg sjølv eit fragmentarisk bilde, ved at eit lite område var sikra og analysert, men resten ikkje. Til gunst for tiltalte kan ein spekulere. Etter retten sitt syn har politiet, påtalemakta og retten, til og med ei plikt til å spekulere til gunst for tiltalte. Om ein
Side:37
ikkje kan sjå vekk frå at ein slik spekulasjon kan vere rett, må ein legge spekulasjonen til grunn. Derimot kan ein ikkje legge til grunn som bevist det som er spekulasjonar som vil vere ugunstig for tiltalte. Dette vil vere det motsette av at det er påtalemakta som har bevisbyrda, og vil i realiteten overlate til den som er mistenkt, å sjølv bevise at ein er uskuldig.
Etter bevisbyrdereglane skal det ikkje vere nødvendig å påvise ei alternativ forklaring som er gunstigare for tiltalte, enn spekulasjonen om at A-12-F var avsett med gjerningspersonen sin blodige finger då han drog ned strømpebuksa. Dei nye resultata har likevel svekka påtalemakta sin hypotese vesentleg, jf. drøftinga i punkt 5.6. At påtalemakta kan meine at dei nye funna kan styrke bevisa for skuld, framstår som uforståeleg for lagmannsretten.
DNA-funnet kan dermed ikkje vere noko fellande bevis i saka. Etter lagmannsretten sitt syn, kan heller ikkje dei andre omstenda i saka, åleine eller samla, utgjere opplysningar som det er vanskeleg å forklare dersom tiltalte er uskuldig, jf. riksadvokaten si operasjonalisering av beviskravet i kvalitetsrundskrivet (RA-2018-3) pkt. 4.3.2. Sjølv om nokre omstende er mistenkelege, er det andre omstende som talar mot skuld.
Påtalemakta har lagt mykje vekt på det dei kallar modus, samt vitneførsel om tiltalte sine seksuelle preferansar. Det var sjølvsagt naturleg at opplysningar om andre straffbare forhold, førte til at tiltalte blei sjekka inn eller ut av saka, men det var ikkje grunnlag for å bygge ei sak på dette. Modus vil først og fremst passe som merkelapp om lovbrot blir gjort etter ein liknande framgangsmåte, eller det er andre likskapstrekk. Det er ikkje noko ved drapet på Birgitte som passar med det tiltalte har gjort før eller etter. Modus kan kanskje tilseie at tiltalte hadde med seg yngre jenter i bil og var kontaktsøkande. Men det er ikkje andre opplysningar om at dette har ført til noko vald. Valden mot [H-kvinne] i 1990 har tvillaust vore skremmande for henne, men vart utført i ein svært spesiell situasjon der tiltalte var svært nedbroten før han oppsøkte henne, og ho hadde deretter kome over tiltalte mens han onanerte på soverommet hennar, iført dameklede. Å trekke for mykje ut av denne hendinga i 1990 og sykkelpumpesaka i 1985, mellom anna at tiltalte var fjern i blikket og vakna til, blir spekulativt. Det er ingen andre eksempel på slik «vakne til»-åtferd etter 1990. Det er sjølvsagt mogleg at tiltalte har utøvd vald mot Birgitte etter å ha blitt avvist, og det etter kvart ikkje var nokon veg tilbake. At noko er mogleg, er som nemnt likevel ikkje det same som om noko er bevist. Det er heller ikkje grunnlag for påtalemakta sin spekulasjon om at tiltalte fungerte dårleg i mai 1995, berre fordi han måtte flytte heim til foreldra og var avvisande til å ha samtale med personundersøkar.
At tiltalte kan synast å gje uttrykk for dårlegare kjennskap til området ved Gamle Sundveg, enn det forklaringar frå andre tilseier, er heller ikkje noko meir enn mistenkeleg. Dersom tiltalte verkeleg hadde utført drapet, og sju månader etterpå skulle forklare seg om dette til politiet, framstår det på den andre sida som meir merkeleg at han ikkje då gjorde noko
Side:38
forsøk på å skaffe seg alibi, men tvert imot plasserer seg åleine i bil på Karmøy, og i tillegg forklarte at han tok opp haikarar tidlegare på kvelden. Lagmannsretten kan heller ikkje sjå at det er grunn til å tvile på tiltalte si forklaring om at han først etter mai 1995 var sjåfør for Åkrajentene, sjølv om dei forklarte at dette var litt tidlegare. Jentene vart først spurt om dette meir enn eitt og eit halvt år seinare, og det kom då også fram at tiltalte hadde mobiltelefon som dei kontakta han på, noko som tilseier at det var kontakt etter mai 1995. Forklaringa til tiltalte si mor er også eit moment som taler til tiltalte sin gunst, sjå omtalen av denne i punkt 6.
Lagmannsretten kan godt forstå at funn av DNA frå ein av dei mest aktuelle kandidatane, saman med mogleg blod frå Birgitte, avsett på strømpebuksa like nedanfor linninga under ein sid kjole, må ha blitt oppfatta som eit stort gjennombrot. Dersom andre bevis, som til dømes andre tekniske bevis eller observasjonar, hadde støtta opp om tiltalte som gjerningsperson, kunne eit slik DNA-bevis ha vore svært viktig. Problemet for påtalemakta er at det ikkje ligg føre slike bevis, men berre generelle opplysningar som kunne gjere at det er grunn til å undersøke om tiltalte kan knytast til saka.
Etter lagmannsretten sitt syn har politi og påtalemakt gått i den såkalla stadfestingsfella. Dette er eit fenomen som fleire av dei sakkunnige og sakkunnige vitna har advart mot. DNA-funnet har vorte oppfatta som så objektivt og så gjerningsrelevant, at det etter mars 2019 har vore definerande for heile etterforskinga. Frå då av var det ikkje lenger ei objektiv tilnærming, men alle andre bevis vart tolka for å passe med det som då var ein hypotese om at tiltalte hadde teke med Birgitte i bilen, etter at ho gjekk frå gågata i Kopervik, og at det undervegs på turen skal ha skjedd noko som gjorde at tiltalte utøvde vald og drap Birgitte.
At noko kan ha skjedd på denne måten, betyr som lagmannsretten fleire gonger har nemnt, ikkje at det er bevist. Men for å oppnå slikt bevis, blir beviset A-12-F overtolka til å vere avsett med blodig finger, og dermed vere meir gjerningsrelevant. Alt som ikkje passer blir definert vekk, som til dømes dei framande håra på Birgitte, som blir omtalt som flyktige og ikkje kan bevise noko som helst. Om det kom fram andre opplysingar som ikkje passa, blei dette straks avfeia som tilpassing av forklaring (som då tiltalte forklarte om ei jente som haika), demens (når mor til tiltalte ga forklaring), og at skitt på låret ville hindra oversmitte frå #55 til A-12-F. Påtalemakta ser ikkje ut til å la noko anna rokke ved deira standpunkt, enn at det dukkar opp fellande bevis mot ein annan gjerningsperson enn tiltalte.
Omstende som stemmer med hypotesen blir derimot ukritisk lagt til grunn, som til dømes at tiltalte var i området åleine i bil den aktuelle kvelden, og at han aldri hadde møtt Birgitte før. Tidspunkt som tiltalte har opplyst, sjølv om han var usikker og berre resonnerte, blir brukt som moment for å svekke sjansane for at han kunne ha vore på bowling samtidig som dei to vennane til [C-kvinne], og så vidare. Av andre omstende i saka blir observasjonar som passer med hypotesen til påtalemakta, ført som bevis for skuld, mens
Side:39
det som ikkje passer, blir bortforklart eller overlate til forsvarar å føre bevis om. Observasjonane om ei jente som haika, og bilen som køyrte fort i Øygardsveien, blir av påtalemakta sett i samanheng med at det kunne vere tiltalte og Birgitte på veg til åstaden. Observasjonen til det avdøde vitnet Fritz Bygnes, som meinte han såg Birgitte gåande saman med ein mann som heldt henne hardt inn til seg rundt midnatt i Asaldalen, litt nord for Kopervik sentrum, blir derimot avskrive.
Observasjonar av bilar som liknar på tiltalte sin, har dessutan avgrensa verdi i seg sjølv. Det er ingen som har observert tiltalte eller hans bil i Kopervik, men det kan sjølvsagt ikkje utelukkast at han var der og sat i bilen. Det var likevel registrert 432 Opel Asconaer på Karmøy i 1995, men ukjent kor mange som hadde same farge som tiltalte sin. [N-mann] køyrde sjølv ein grøn Ascona i Kopervik sentrum den aktuelle kvelden. Denne hadde DE-skilt, mens tiltalte hadde SC-skilt. [N-mann] observerte ein heilt lik bil utanfor Torfæus, som også hadde DE-skilt. Desse detaljane forklarte Hage alt i avhøyr 24. mai 1995, og dette var i området der andre har sett ei jente lene seg inn i ein bil. Opplysninga frå [C-kvinne] om kor brått Birgitte forsvann passar kanskje betre med at Birgitte møtte nokon kjente, enn at ho berre skulle gå heim, eller haike med ein tilfeldig ukjent. Dersom gjerningspersonen var på åstaden kl. 04, då politiet høyrte lydar og lukka grinda, passar også dette dårleg med at det var tiltalte som var der då, og deretter lukka grinda då han gjekk. I så fall var bilen godt skjult. Dette er også usikre opplysningar, men ikkje meir usikre enn kva som kan sluttast av observasjonar om haiking og bilar.
Som eit utslag av stadfestingfella, slutta politiet å etterforske vidare mot andre kandidatar, som den såkalla rusmisbrukaren og Hansemann. Desse var ikkje sjekka ut av saka per mars 2019, og det kan synes som om det einaste som gjorde at dei ikkje lenger var interessante, var at det var gjort eit DNA-funn som peikte mot tiltalte. På trass av påtalemakta sin argumentasjon no, om kor uaktuelle dei to andre kandidatane er som alternative gjerningspersonar, var dette ikkje tilfelle før DNA-funnet i mars 2019.
Etter dette skal tiltalte frifinnast for straffekravet.
8. Sivile krav
Som følge av at [A-mann] vert frifunne for straffekravet, vert det på grunn av utforminga av påstandsgrunnlaget til dei etterlatne, også frifinning for kravet om oppreisning. Det vil ikkje vere nødvendig for lagmannsretten å drøfte om [A-mann] forsettleg eller grovt aktlaust har påført dei etterlatne ein skade, sidan bistandsadvokatane berre fremmar kravet, om det skulle bli domfelling for straffekravet. Lagmannsretten vil likevel påpeike at dei momenta som har gjort at straffeskuld ikkje er bevist, uansett gjer at det ikkje er klart meir truleg at [A-mann] er den som har valda skaden.
Side:40
9. Dissens
Meddomarane Maudal og Lillebø finn det bevist utover rimeleg tvil at det var tiltalte som drap Birgitte. Desse dommarane legg på same måte som fleirtalet til grunn at A-12-F kan ha smitta over frå området på låret, då strømpebuksa var dregen ned. Mindretalet finn likevel for sin del ingen annan rimeleg grunn til at det var DNA frå tiltalte på strømpebuksa, enn at det er tiltalte som er gjerningsperson. Ved denne vurderinga legg mindretalet stor vekt på tiltalte sitt modus. Mindretalet finn det ikkje avgjerande at det også var funne DNA frå andre menn på strømpebuksa, og hår frå ukjente personar.
Dommen er avsagt med slik dissens som det er gjort greie for over.
Side:41
1. [A-mann], fødd [00.00.1970], vert frifunnen for straffekravet.
2. [A-mann], vert frifunnen for oppreisingskravet.